ملاحظاتی درباره ساخت هواپیمای ۱۵۰نفره ایرانی
درسهایی که باید آموخت
مسعود حبیبیقهرماننژاد . سردبیر نشریه هواپیما
بهنظر میرسد صنعت هوایی کشورمان برنامه (دومین) هواپیمای مسافربری ایرانی را در قالب طراحی و ساخت یکهواپیمای جت 150نفره در دست اقدام دارد و آنطور که از شواهد موجود برمیآید، مراحل مقدماتی طراحی آن نیز انجام شده است؛ بنابراین ضروری است پیش از آنکه این برنامه عظیم و پرهزینه پیشتر رود، به پرسشهای اساسی درباره آن پاسخ داده شده و سوابق پیشین موجود در همین زمینه (ساخت نخستینهواپیمای مسافربری کشورمان باعنوان «ایران-140» یا «آنتونُف-140») بررسی شود تا از تکرار مسایل و مشکلات پیشگیری شود. همانطور که اکثر خوانندگان آگاهند، برنامه نخستینهواپیمای مسافربری کشور، نزدیک به دودهه پیش در قالب دستور از بالا و باعنوان «ایران-140» آغاز شد. هدف از آغاز این برنامه نیز در وهله نخست، پاسخگویی به آرزوی بزرگ برخی از دستاندرکاران و بسیاری از مردم کشورمان در ساخت هواپیمای ایرانی بود و برای همین موضوع هم زمینهسازیهای گوناگونی انجام شد. از انجام مطالعات در زمینه نیازهای کشور به یک هواپیمای کوچک بُردکوتاه تا مطالعات ساخت فرودگاه در بسیاری از شهرهای کشور. در تمامی این مطالعات (که بسیاری از آنها از طریق تحقیق کتابخانهای
انجام شدند)، بر نیاز کشور به تعداد زیادی از این هواپیماها تاکید و چشمانداز جذابی نیز از صادرات این هواپیما به بسیاری از کشورها ترسیم کردند! با انجام تحقیقات کارشناسانه، بهزودی آشکار شد بسیاری از این امیدها، با واقعیت فاصله بسیاری دارد. حاصل این برنامه جاهطلبانه نیز چیزی نبود جز صرف هزینههای هنگفت برای ساخت معدودی هواپیما با مشکلات عدیده که هیچکس خواستار آن نبود و حتی شرکتهای هواپیمایی دولتی داخلی نیز، باوجود فشارهای موجود، از خرید و بهکارگیری آن سر باز زدند و سرانجام، درپی سانحه اخیر در تابستان سالجاری، بهنظر میرسد که این برنامه جاهطلبانه و پرهزینه، بهزودی و برای همیشه به بایگانی تاریخ سپرده شود. بنابراین، باتوجه به این زمینه تاریخی، لازم است پیش از آغاز هر برنامه جدیدی، بهویژه در این مورد خاص (که هزینه آن بسیار فراتر از ساخت هواپیمای کوچک اوکراینی در کشورمان است و حتی بدون احتساب هزینه طراحی و ساخت موتور برای آن، به میلیاردهادلار بالغ میشود)، به سوالهای اساسی زیر پاسخ داده شود. نخست آنکه، هدف از این برنامه چیست و چرا باید میلیاردهادلار (هزارانمیلیاردتومان) برای ساخت هواپیمایی صرف شود
که حتی در صورت موفقیت، بخش بسیار کوچکی از مردم کشورمان از آن استفاده میکنند؟ دیگر اینکه آیا نمیتوان این مبلغ را برای موارد ضروریتر و با سود بیشتر برای بخش بزرگتری از جامعه هزینه کرد؟ دوم آنکه، چگونه میتوان مطمئن بود که از اشتباهات گذشته، بهویژه در برنامه «ایران-140» درس گرفته شده است تا از تکرار آنها در برنامه هواپیمای مسافربری جدید خودداری شود؟ و سرانجام آنکه، موفقیت و سودآوری چنین برنامه عظیمی، نیازمند ساخت تعداد بسیار زیادی از این هواپیما (صدهافروند) است و با توجه به اینکه چنین بازاری در داخل کشور وجود ندارد، بهناچار باید صادرات آن در اولویت قرار گیرد. حال، اینکه چگونه میتوان شرکتهای هواپیمایی خارجی را (حتی در صورت رفع تحریمها علیه کشورمان) تشویق به خرید هواپیمای 150نفره ایرانی کرد، آن هم در شرایطی که این شرکتها امکان خرید محصولات مشابه ساخت شرکتهای صاحبنامی چون ایرباس و بویینگ را با کیفیتی عالی، سابقه طولانی، خدمات بسیار خوب پس از فروش و امکان استفاده از تسهیلات مالی این شرکتها را دارند. این سوالی است که عدمپاسخ به آن، بهتنهایی میتواند کل برنامه ساخت هواپیمای 150نفره داخلی را در پی
صرف هزینههای گزاف، بسوی شکست سوق دهد. مطمئنا تصمیمگیری از بالا و با انگیزههایی جدا از توجه به مسایل تجاری و اقتصادی در چنین برنامه بزرگی، همواره هزینههای مالی سنگینی را بر کشورمان تحمیل کرده است؛ همچنان که در برنامه «ایران-140» و بسیاری دیگر از پروژههای اینچنینی، شاهد بودهایم. بنابراین ضروری است که لااقل در این مورد خاص، به تجربه دیگر شرکتها و از جمله صنایع هواپیماسازی اروپایی «ایرباس» توجه کرد و از آن درس گرفت؛ بهویژه برای ما که همواره مشتاق الگوگرفتن از برنامههای دیگران هستیم. تا پیش از پیدایش ایرباس، صنایع هواپیماسازی ملی کشورهای اروپایی که همگی (لااقل تا حدودی) به سوبسیدهای دولتی متکی بودند، با دریافت سفارش از بالا، به طراحی و ساخت هواپیماهایی اقدام میکردند که در نهایت، با فروش تعداد معدودی هواپیما به خریدارانی خاص، هرگز نمیتوانستند به سودآوری برسند و زیان حاصل نیز از طریق سوبسیدهای دولتی جبران میشد. نمونههای بسیاری در این مورد وجود دارد که شناختهشدهترین آنها، برنامه نافرجام هواپیمای مافوقصوت کنکورد است. با تشکیل ایرباس، وضعیت تغییر کرد و این کنسرسیوم با درپیشگرفتن شیوههای تجاری
رقابتی و توجه به نیازهای مشتریان، توانست طی چهاردهه به یکی از دوشرکت اصلی سازنده هواپیما تبدیل شود. این در حالی است که بسیاری از شرکتهای بزرگ و صاحبنام در ساخت هواپیماهای مسافربری، چون لاکهید و مکدانل داگلاس، از گردونه رقابت خارج شدند. حال، اهداف و دلایل واقعی از آغاز چنین برنامه عظیمی (ساخت هواپیمای 150نفره) هرچه باشد، امید است مسوولان و دستاندرکاران این برنامه، لااقل تا حدودی از تجربه شکست برنامه «ایران-140» و موفقیت شرکتهای بزرگ و صاحبنام هواپیماسازی جهان درس گرفته باشند تا بار دیگر داستان ناکامی برنامه «ایران-140» ولی اینبار در مقیاسی بهمراتب بزرگتر و با هزینهای بسیار بیشتر، تکرار نشود. پینوشت: 1- متاسفانه تاکنون هیچ گزارشی رسمیای از پروژه «ایران-140»، دستاوردها و هزینههای آن طی دودهه گذشته منتشر نشده است. بنابراین مشخص نیست این برنامه چه موفقیتهایی داشته و هزینه این موفقیتها چقدر بوده است؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.