|

سیدحسن خمینی در دیدار با تحریریه «شرق»:

هنر «دستوری» تاثیرگذار نیست

ظهر پنجشنبه هفته گذشته، حجت‌الاسلام‌والمسلمین سیدحسن خمینی در جماران میزبان مدیرمسوول و اعضای تحریریه روزنامه «شرق» بود. در گپ‌وگفت میان روزنامه‌نگاران «شرق» و نوه امام‌راحل آنان دغدغه‌ها و نظرات خود پیرامون موضوعات مختلف را مطرح کردند که با پاسخ‌های سیدحسن خمینی و بیان دیدگاه‌های وی همراه بود. شبهات و موضع‌گیری‌های سیاسی مختلف حول شخصیت امام‌خمینی‌(ره) اولین موضوعی بود که یکی از حاضران به آن پرداخت و نظر یادگار امام را در این خصوص، جویا شد. در مباحث مرتبط با امام باید «شرایط» را در نظر داشت سیدحسن خمینی در این زمینه گفت: «درخصوص مباحثی که در مورد امام مطرح است، باید «شرایط» را در نظر داشت؛ چراکه براساس شرایط می‌توان گفت چه کاری درست و چه کاری غلط است. یک مثالی بزنم؛ آیه «انا فتحنا لک فتحا مبینا» که خداوند با نزول آن بر سر پیامبر(ص) منت گذاشته که به تو فتح دادیم، درباره صلح حدیبیه است. در این معاهده صلح که ظاهر شکست داشت، خداوند از تعبیر فتح استفاده می‌کند، زیرا پیامبر(ص) در آنجا تصمیمی گرفت که بعد از سه‌سال بدون خونریزی نظام شرک را فروپاشید؛ بعضی واژه‌ها آنقدر زیاد به‌کار برده‌شده که ارزش خود را از دست داده‌اند؛ نظام شرک واقعا نظام شرک بود و در واقع پیامبر(ص) با امضای قرارداد از آنها برای تبلیغ وقت خرید. در فیلم محمدرسول‌الله(ص) این قسمت از تاریخ زندگی پیامبر(ص) در چند پلان‌کوتاه، به‌خوبی نمایش داده شد که وفدهایی از طرف پیامبر می‌رفتند و افرادی را دور خودشان جمع می‌کردند که بحث‌هایی همچون حقوق زنان، مملوکات، عدالت و... را طرح می‌کردند. اینکه شما الزاما در نقطه‌ای صلح کنید یا جنگ کنید، فی‌حدنفسه نه درست است و نه غلط؛ بلکه باید با توجه به شرایط نگاه کرد.» او افزود: «اگر بخواهم نمونه‌ای دیگر را بیان کنم؛ یکی از بحث‌های مهم در تاریخ اسلام این است که چرا امام‌رضا(ع) وارد دستگاه مأمون‌عباسی شد؟ ایشان وقتی وارد دستگاه مأمون شد خیلی هزینه داد و فکر نکنید کار آسانی بوده است. به ایشان می‌گفتند پس خونخواهی پدرت امام‌کاظم(ع) چه می‌شود؟ آنها پدر شما را کشتند. یعنی می‌گفتند شما پا روی خون پدرت گذاشتی و وارد قدرت شدی؛ امام‌رضا(ع) تقریبا تمام سلسله‌نزاع‌های بین علوی‌ها و عباسی‌ها را تمام‌شده اعلام می‌کند و وارد دستگاه می‌شود، بنابراین ورود ایشان به دستگاه عباسی از نظر تاریخی اتفاق ساده‌ای نبود و حتی زیدی‌ها و اسماعیلی‌ها خیلی زود شمشیر کشیدند تا ایشان را بکشند و یکی، دوبار همین افراطی‌های شیعه، ایشان را ترور کردند.» یادگار امام ادامه داد: «من احتمالی را مطرح می‌کنم و می‌خواهم بگویم که شاید توجه آن حضرت در این کار این بود که از فرصت استفاده کرده و به صلحی نانوشته میان علوی‌ها و بنی‌عباس در شبکه بنی‌هاشم برسد. بنابراین بعد از ایشان عباسی‌ها دیگر به ظاهر، کاری به شبکه تبلیغی شیعیان نداشتند؛ البته عباسی‌ها ائمه بعدی را نیز به شهادت رساندند اما مخفیانه و بدون زندان‌کردن کشتند؛ یعنی در ظاهر اجازه فعالیت دادند و شبکه‌های شیعه شکل گرفت که در عصر غیبت اگر این شبکه‌ها وجود نداشتند کار شیعه بسیار سخت بود. بنابراین این شبکه آنقدر مهم است که تمام فرزندان امام‌رضا(ع) و امامان بعد از ایشان را ابن‌الرضا می‌گویند؛ زیرا کار ایشان مهم بود. این کار ایشان، دیدن یک تاریخ و زمینه‌سازی برای صدوچندسال بعد است و اگر آن کار امام‌رضا(ع) نبود شیعه با مشکل روبه‌رو می‌شد. ایشان بستری را فراهم کردند که ائمه بعدی هم آن را ادامه دادند و در رفتارشان مشخص است. مثلا حضرت‌مهدی(عج) تمام مکتوباتشان را برای نگارش به عثمان‌بن‌سعید که از نواب اربعه بود، می‌دادند. امام‌هادی(ع) و امام‌عسکری(ع) تمام مکتوبات را به یک‌نفر دادند، در حالی که قبلا کتابان متعددی بودند؛ اما دلیل این کار آن بود که خط آن یک‌نفر در تمام جامعه شیعه شناخته‌شده باشد؛ زیرا آن زمان رسانه‌ای در کار نبود و از طریق همین دستخط امکان تماس و ارتباط ممکن بود؛ حدود 40، 50سال خط عثمان‌بن‌سعید و محمدبن‌عثمان برای شیعیان شناخته‌شده بود و هرچه از طرف ائمه آمده با خط آنها بوده است که در دوران غیبت هم همین خط‌ها باعث شدند تا راه گم نشود و مردم آن را می‌شناختند.» از دل هنر دستوری، تاثیرگذاری بیرون نمی‌آید از جمله موضوعات دیگری که یکی از روزنامه‌نگاران سینمایی در این جلسه مطرح کرد، ایجاد محدودیت برای هشت‌فیلم سینمایی در آستانه اکران بود که در فضای سیاسی- هنری کشور بازتاب داشته است؛ یادگار امام(ره) درخصوص این موضوع گفت: «در رابطه با اینکه آیا کسانی که در ایران کار سینمایی می‌کنند، ممکن است ترویج سیاهنمایی کنند؟ یا کسانی که به ونیز می‌روند می‌توانند سیاهنمایی کنند؟ بله! ممکن است؛ اما ما نباید دنبال این هدف‌ها برویم، بلکه یک روش قانونی وجود دارد که باید آن را پذیرفت. اصولا زبان سینما و هنر مختص خودش است و شما نمی‌توانید از دل هنر دستوری، تاثیرگذاری بیرون بیاورید.» اگر فکر کنیم چنته‌مان پر است از شبهه‌ها نمی‌ترسیم نوه گرامی امام‌خمینی با تاکید بر اینکه «بستن فضا فایده‌ای نخواهد داشت»، به‌سرعت شگفت‌انگیز ارتباطات در جهان امروز در مقایسه با گذشته اشاره کرد و افزود: «در ایران، زمانی بزرگ‌ترین رسانه «کاغذ اخبار» بود که در «بمبئی» چاپ می‌شد و به‌وسیله کشتی بعد از چندین‌روز به ایران می‌رسید. یک فضای رسانه‌ای دیگر هم فضایی است که امروز شاهدیم و در آن شما وقایع آن‌سوی جهان را به‌صورت زنده مشاهده می‌کنید.» سیدحسن خمینی با بیان اینکه «امروز با بسته‌بودن فضا به نتیجه‌ای نمی‌رسیم»، گفت: «درصورت بستن فضا ناگاه زیرپوست‌شهر اتفاقی رخ می‌دهد که همه تعجب می‌کنند و از یکدیگر می‌پرسند چه شد. خصوصا آنکه امروز با آمدن «شبکه‌های اجتماعی»، رادیو، تلویزیون، روزنامه‌ها و حتی سایت‌های خبری هم دچار کمبود مخاطب شده‌اند زیرا زمانی مخاطب رسانه فقط می‌خواند؛ در زمانی دیگر با آمدن تلویزیون «دیدن» هم به آن اضافه شد، اما امروز او می‌خواهد خودش بنویسد و در فرآیند تولید خبر و بازخوردهای آن نقش داشته باشد.» او ادامه داد: «زمانی بود که «کامنت»نویسی در «سایت»‌ها جذاب بود، اما با توجه به اینکه «کامنت»‌ها بعد از دخل‌وتصرف و تاخیر منتشر می‌شد، مخاطبان خودشان در «شبکه‌های اجتماعی» شروع به نوشتن کردند؛ ولو اینکه افراد زیادی آن را نبینند، صرف نوشتن و احساس اینکه حرف خود را زده‌اند، برای آنها آرامش روحی ایجاد می‌کند. بنابراین همین امر باعث می‌شود تا یک‌شهروند عادی هم تبدیل به خبرنگار یا دست‌کم عامل تاثیرگذار در تولید و بازخورد و خوانش خبر شود.» او با اشاره به عدم‌مجوز اکران برخی فیلم‌ها تصریح کرد: «اینکه در چنین شرایطی که گفته شد، روی فیلم‌هایی دست بگذاریم که احیانا زوایای مثبتی هم دارند، نتیجه‌ای عاید نمی‌شود و اینکه فکر کنیم با نمایش یک فیلم همه فضای ذهنی جامعه به هم می‌ریزد، صحیح نیست. مرحوم آقای‌مطهری جمله‌ای دارد که می‌گوید: «اگر روزی هم کسی نیامد شبهه تولید کند، باید به کسانی پول دهید تا شبهه تولید کنند؛ زیرا شبهه است که اندیشمندان درون دینی را به فکر بیشتر وامی‌دارد.» همین شبهات شدیدی که در حوزه کلام جدید مطرح شد، از دل آن شاید میلیون‌هانفر/ ساعت فکر، سوال و جواب تولید شد.» یادگار امام ادامه داد: «اگر فکر کنیم چنته‌مان واقعا پر است، از شبهه‌ها نمی‌ترسیم. گاهی انسان ممکن است خیال کند حرفی برای گفتن ندارد و بنابراین دست‌ به بستن فضا می‌زند. ما حتی اگر از منظر پراگماتیستی هم نگاه کنیم، واقعیت این است که اگر بگوییم می‌توانستیم فضا را ببندیم، خوب بود؛ نمی‌توانیم ببندیم! الان فیلم‌هایی که در آمریکا روی پرده سینماست در ایران به‌راحتی در دسترس است؛ در کشور خود ما هم بعضا فیلم‌هایی بوده که امکان روی‌پرده‌رفتن را نیافتند اما به‌صورت غیررسمی پخش شدند و همین مساله هم شاید باعث توجه بیشتر به آن فیلم‌ها شد.» در ادامه این ملاقات، اعضای تحریریه روزنامه «شرق» به برخی محدودیت‌ها در حوزه خبررسانی اشاره کردند و از آن به‌عنوان یکی از عوامل «افت کیفیت مطبوعات» یاد کردند؛ سیدحسن خمینی در پاسخ به این بحث‌ها گفت: «در اینکه محدودیت وجود دارد تردید نیست؛ این محدودیت‌ها در دوره‌هایی کم‌وزیاد شده است. در سینما هم که در مورد آن بحث کردیم، یکی از علل پیشرفت کارگردانان و فیلمنامه‌نویسان ایران این است که در محدودیت می‌توانند حرف بزنند؛ یعنی میزانسن‌ها را باید با فضای محدودیت تولید کنند و همین مساله موجب خلاقیت هم شده است. من از محدودیت‌های کار شما نیز خبر دارم و می‌دانم که فضا چقدر سخت است، اما از حوزه‌های غیرحساس کار خود را شروع کنید.» او یادآور شد: «در گذشته؛ روزنامه‌ها خبر چاپ می‌کردند، هفته‌نامه‌ها به تحلیل‌های فی‌الجمله می‌پرداختند، ماهنامه‌ها تحلیل‌هایی عمیق‌تر چاپ می‌کردند و فصلنامه‌ها نیز مختص پژوهش بود. الان هرکدام یک‌پایه جلو آمده‌اند؛ یعنی هفته‌نامه‌ها باید به سمت تحلیل‌های جامع‌تر بروند؛ روزنامه‌ها نیز باید به سمت بسته‌های خبری رفته و از خبرهای طولانی به سمت خبرها و تحلیل‌های متکثر در باب یک موضوع بروند؛ یعنی حتما خبر تیتر یک شما، سرمقاله و چندخبر دیگر هم باید حول محور آن باشد و این باعث جذابیت می‌شود. ضمن اینکه مخاطب امروز حوصله خواندن مطالب یک‌صفحه‌ای را ندارد و باید خبرها کوتاه شود که بعضا می‌بینم این کار در موارد گوناگون، از جمله در خبر سخنان خودم به‌طور صحیحی اعمال می‌شود.» همه‌چیز را گردن محدودیت نیندازید یادگار امام در عین حال گفت: «در کار رسانه‌ای همه‌چیز را گردن محدودیت نیندازیم؛ ببینیم در کاستی‌ها خودمان چه مقدار مشکل داریم و چه مقدار ناشی از محدودیت است. بنابراین من قبول ندارم که همه مشکلات مطبوعات ناشی از محدودیت است و شاهد این سخن هم این است که در فضای فعلی بعضی روزنامه‌ها بهتر و بعضی بدتر هستند؛ پس می‌شود بهتر بود و بهتر کار کرد. ضمن اینکه قبول دارم هرچقدر تاثیرگذارتر شوید حساسیت بالاتر است. مثلا در روسیه نشریاتی که زیر هزارنسخه تیراژ دارند نیازی به مجوز ندارند که قانون نانوشته در کشور خود ما هم هست؛ یعنی بعضی نشریات که ممکن است تیراژ بالایی نداشته باشند، سیاست این است که هرچه می‌خواهند بگویند چون تاثیرگذاری ندارند. البته این روش قانونی نیست؛ اما طبیعی است؛ همان‌طور که در زمان شاه منبری‌هایی بودند که ده‌ها برابر امام، علیه شاه بیانیه می‌دادند، اما امام وقتی یک جمله گفت ایشان را تبعید کردند.» حجت‌الاسلام‌و‌المسلمین سیدحسن خمینی در ادامه سخنان خود به موضوع اصالت «نیت» در کارها و از جمله در فعالیت رسانه‌ای پرداخت و سخنان خود را با بیان یک‌روایت ادامه داد. او گفت: «روایتی از امام‌صادق(ع) هست که بسیار مهم است؛ از ایشان می‌پرسند انسان چه مقدار باید مریض باشد تا روزه‌اش را افطار کند؟ ایشان فرمودند انسان به نفس خودش بصیر است. اینکه انسان یک‌حرف را از روی خوف، مسوولیت یا عامل دیگری می‌زند خود او بهتر می‌فهمد؛ اینکه اینجا فلان کار ممکن نشد یا ما تنبلی کردیم، خودمان بهتر می‌دانیم. مثلا اگر شما به کسی کمک مالی می‌کنید، این عمل براساس نیت شما رنگ می‌گیرد؛ آیا به خاطر عشق و علاقه پول را داده‌اید یا تحقیر؟ یا به‌خاطر کمک؟ نیت شما هرچه باشد، فعل شما رنگ همان را می‌گیرد. این رنگ، ارزش فعل است که یک زمان محبت می‌آورد و یک زمان تنفر؛ بنابراین گاهی یک کمک کوچک هم محبت می‌آورد، اما اگر یک کمک بالا به قصد تحقیر کنید موجب نفرت می‌شود؛ اینکه می‌گویند یک‌نفر دستش بی‌نمک است، در واقع به همین بی‌نمک‌بودن دل برمی‌گردد. من هم قبول دارم که جلو کار شما محدودیت هست، اما حرفم این است که مخاطب می‌فهمد که شما در کجا محدودیت داشته‌اید یا در کجا کم‌کاری و تنبلی کرده‌اید؛ همان‌طور که او می‌فهمد در کجای روزنامه یک مطلب آماده شده، اما در نهایت توسط مدیرمسوول بنا به اقتضائات حذف شده است!» «روزنامه‌نگاری زرد» باید تعریف شود یادگار امام سپس به برخی ایرادات روزنامه‌نگاری در دوره فعلی پرداخت و گفت: «ما دوره‌های روزنامه‌نگاری بی‌سواد در مقاطع مختلف تاریخ ایران داشته‌ایم. البته من «روزنامه‌نگاری زرد» را الزاما منفی نمی‌دانم و معتقدم باید تعریف شود؛ «روزنامه‌نگاری زرد» تعریف و مخاطب خاص خودش را دارد و اگر دارای هدف‌گذاری باشد الزاما بد نیست؛ زیرا در رسانه باید جامعه هدف تعریف شود. همان‌طور که کتاب اول دبستان برای اول دبستان خوب و برای اول دبیرستان بد است؛ تا وقتی مخاطب را نشناسیم نمی‌توانیم بگوییم فلان کار خوب یا بد است؛ برای آن گروه از جامعه اگر چنین مطالبی تولید نشود جذب نوع دیگری از رسانه می‌شوند.» تاثیر «شبکه‌های اجتماعی» بر کتابخوانی «شبکه‌های اجتماعی» آخرین موضوعی بود که از سوی اعضای تحریریه «شرق» به عنوان یک پدیده مهم روز مطرح شد و از سیدحسن خمینی خواستند تا دیدگاه خود در قبال این موضوع را بیان کند؛ وی در این زمینه اظهار کرد: «یکی از آفت‌های این شبکه‌ها این است که بسیاری از کتابخوان‌های حرفه‌ای کتاب را کنار گذاشته‌اند؛ هرچند من معتقدم این حالت برمی‌گردد و در واقع عطشی نسبت به این پدیده‌های جدید ایجاد شده که تا مدتی دوام دارد؛ یعنی می‌بینید که یک‌نفر ساعت‌ها بی‌هدف پای این شبکه‌ها می‌نشیند و می‌بیند که صبح شده است؛ گاهی هم هدفمند در این شبکه‌ها حضور می‌یابد اما برای مطالعه کتاب وقت کم می‌آورد.» در این دیدار؛ مهدی رحمانیان، مدیرمسوول روزنامه «شرق» مطالبی‌ را در خصوص وضعیت این روزنامه و شرایط حاکم بر فضای رسانه‌ای کشور و خبررسانی بیان کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.