|

داستان پر از آب چشم دریاچه ارومیه

علی‌آبادیان . رییس «خانه کشاورز» مهاباد

در خلق مهم‌ترین مساله زیست‌محیطی کشور و منطقه، یعنی خشک‌شدن تدریجی دریاچه ارومیه، اگر خست طبیعت و خشکسالی‌های متوالی سالیان اخیر را در نظر نیاورم، بدون شک مهم‌ترین عامل، توسعه نامتوازن، نوع و مدیریت سال‌های پس از جنگ و تشدید و تداوم آن در عصر احمدی‌نژاد است. تاریخ توسعه مشحون است از بی‌مهری نسبت به طبیعت و غره‌شدن انسان به امکانات و توانایی‌هایش و راندن اسب چموش فناوری در دل سبز زمین و پس از چندی انتقام و فرجام‌خواهی طبیعت از انسان و یادآوری بی‌تدبیری و شتابزدگی‌هایش. تعبیر «ظلوم» و «عجول» که در قرآن برای توصیف انسان به‌کار‌ رفته، به‌ بهترین‌ وجهی بیانگر معنای این مقال کوتاه است. آنچه در سالیان گذشته برای جبران عقب‌ماندگی‌های تاریخی اتفاق افتاد، از حیث بی‌توجهی به ابعاد زیست‌محیطی توسعه و نشنیدن صدای کارشناسان دلسوز و آگاه، نمونه‌ای گویا از کژکارکردی‌های توسعه تک‌بعدی و ناپایدار بود. جای دوری نمی‌رویم؛ بحث ما داستان پرآب چشم دریاچه ارومیه است. مهم‌ترین دستکاری مدرن، دستبرد از منابع بالقوه دریاچه در سال‌های دهه‌ 70 بود. قبل از آن‌هم اقدامات غیرکارشناسی مانند ایجاد میانگذر در آن انجام شده بود. فاز اول طرح انتقال آب رودخانه زرینه‌رود با ظرفیت پنج‌مترمکعب در ثانیه به‌ کلان‌شهر تبریز با هدف تامین آب آشامیدنی 5/2‌میلیون‌نفر از ساکنان آن و آبیاری زمین‌های مسیر و آبرسانی به طرح‌های صنعتی در سال 1378 افتتاح شد. 40 درصد این میزان آب، صرف تامین آب شرب شهرهای آذرشهر، ایلخچی، بناب و میاندوآب و 60درصد صرف کلانشهر تبریز می‌شود باید اشاره کنم که فاز دوم این پروژه، هم‌اکنون در حال اجراست و به گزارش خبرگزاری ایرنا 22/3/1393، حمید چیت‌چیان اعلام کرده فاز دوم با همان ظرفیت که در مجموع 10‌متر مکعب در ثانیه است، کار اجرایی‌اش آغاز و 32 کیلومتر از خط انتقال آب 180 کیلومتری لوله‌گذاری شده و هم‌اکنون به شهر ملکان رسیده است. شایان ذکر است که سد شهید کاظمی بوکان در سال‌های قبل از انقلاب با هدف تامین آب جلگه میاندوآب یعنی یکی از بهترین مناطق کشاورزی ایران تاسیس شد؛ صد البته بعد از انقلاب، با شتابزدگی، چند پروژه جانبی دیگر با نگاه غیرکارشناسی، روی این پروژه سوار شد؛ مانند اجرای شیلات در دو هزار هکتار از زمین‌های مجاور رودخانه در «فسندوز» میاندوآب و تجدیدنظر و دستکاری در شبکه آبیاری سد که طرح مطالعاتی آن قبل از انقلاب به ‌اتمام رسیده و اجرای آن در اواخر دهه60 با اعتبارات بانک جهانی انجام شد. سیاستگذاران جدید در این زمینه کار تجهیز و تکمیل کانال‌های آبیاری در دشت مرغوب مکریان شمالی و دشت مرکزی را به تعلیق درآورده و آب رودخانه را به سمت زمین‌های نامرغوب و شوره‌زار منطقه بناب هدایت کردند. ضرری دو سره و اتلاف منابع؛ چراکه هنوز هم زمین‌های مستحق و مرغوب مکریان شمالی، شبکه‌های آبیاری‌اش ناقص، ناتمام و از دریافت آب محروم مانده‌اند و زمین‌های نامرغوب و خارج‌ازشبکه و غیرزراعی بناب هم، آب دریافتی و اعتبارات بانک جهانی را هدر دادند. بعد از انتخابات ریاست‌جمهوری سال 92 و روی‌کارآمدن دولت تدبیر و امید، نگاه‌ها برای حل معضل دریاچه ارومیه بیش از هر زمانی به پاستور و کلید اعتدال آن دوخته شده است. دولت کار مطالعاتی احیای دریاچه را با مشارکت نهاد‌های تحقیقاتی و کارشناسان خارجی آغاز کرد. این کار‌گروه مطالعاتی از همان آغاز کار، با انواع و اقسام برخورد‌های سیاسی، تبلیغاتی و شعاری از سوی تندروها روبه‌رو شد. در دهه‌های گذشته چه آن زمانی که اعتبارات چند صد میلیاردی برای پروژه انتقال آب زرینه‌رود به تبریز و ارتقای تاج سد شهید کاظمی تصویب شد و چه در زمان آقای‌احمدی‌نژاد - ثروتمندترین دولت ایران در یک قرن گذشته- که در مصوبات سفرهای استانی دولت در سال 87، دوهزارو700میلیاردتومان برای احیای این دریاچه مصوب شده بود یک‌ریال هزینه نشد. اخیرا کارگروه احیای دریاچه ارومیه با همکاری محققان و کارشناسان داخلی و خارجی و دانشگاه شریف و با حضور شخصیت‌های صاحب‌نظری چون عیسی کلانتری وزیر اسبق کشاورزی و دبیرکل خانه کشاورز، پس از تحقیق و بررسی و مطالعات، برگزاری جلسات متعدد و رایزنی‌های مفصل، 26طرح را تصویب کرده است. یکی از مهم‌ترین و احتمالا موثرترین این طرح‌ها، برنامه‌ای بود به نام «نکاشت»، که در قالب آن قرار بود به صورت طرح پایلوت آب کشاورزی 57هزار هکتار از زمین‌های زراعتی زیر شبکه آبیاری سد نوروزلو دشت میاندوآب به سمت دریاچه سرازیر شده و مقرر شده بود که با پرداخت اجاره‌بها به کشاورزان و صاحبان اراضی، این زمین‌ها در دوره‌ای سه‌تا‌پنج‌ساله کاشته نشوند. هر چند می‌توان انتقادات فراوانی از منظر کارشناسی به این پروژه حساس وارد کرد و تبعات اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی آن را مورد بررسی قرار داد، اما می‌شود طرح نکاشت یا هر اسم دیگر را به‌عنوان راهکاری گریز‌ناپذیر و جراحی ناخواسته و شرط لازم توجیه کرد. متاسفانه برخی نمایندگان به‌جای نقد علمی و کارشناسی موضوع و بیان نظرات خویش در فضای مناسب، چشم امید به انتخابات اسفند سال آینده دوخته و طرح «نکاشت» و سایر برنامه‌های کارگروه احیای دریاچه را دستمایه‌ شعارها و برنامه‌های تبلیغاتی حوزه خود قرار داده‌اند. مطمئنا تحریک احساسات، تهییج افکار عمومی و بازی با الفاظ و کلمات کمکی به این مشکل ملی نمی‌کند. تبدیل طرح «نکاشت» به «کاشت» و عقب‌نشینی سریع دولت در برابر منتقدان، بدون شرح دقیق جزییات و سویه‌های گوناگون این تغییر، بیش از هر چیز شایبه سیاسی بودن و غیرکارشناسی‌بودن این طرح‌ها و برنامه‌ها و عزم نه چندان جدی دولت در برابر منتقدان و مخالفان محلی‌اندیش را به نمایش می‌گذارد. اگر این روند ادامه پیدا کند نه تنها دریاچه بلکه کشاورزی تنها منبع پایدار منطقه آسیب جدی خواهد ‌دید و نیز با هدر‌رفتن آب‌های سطحی و از‌دست‌دادن ذخیره آب‌های زیرزمینی که طی صدها سال جمع شده است، امکان زندگی در غالب مناطق کشور هم از ‌بین ‌رفته و موجودیت همه آسیب خواهد دید. بنابراین چاره‌ای نداریم تا کشاورزی‌مان را اصلاح کنیم. کشاورزی ایران باید با ظرفیت‌های اکولوژیک ایران تناسب داشته باشد و نباید بیش از نرم جهانی کشت آبی، که همان 40 درصد است، کشت آبی داشته باشد. برای این منظور برنامه‌ای جامع مورد نیاز است؛ برنامه‌ای که مصرف آب در کشاورزی را به‌صورت جدی، واقع‌بینانه و بدون نگاه سیاسی و منطقه‌ای مدیریت کند. البته این برنامه با مشکلات بسیاری مواجه خواهد شد؛ چراکه برعکس آنچه در نگاه اول به‌نظر می‌آید، لابی کشاورزان در ساختار سیاسی ایران بسیار زیاد است. اگر چنین شود باید نگران بود که دریاچه ارومیه برای دومین‌بار در ربع قرن اخیر، قربانی سیاست‌های مبتنی بر روابط و لابی‌گری‌های غیرعلمی قرار می‌گیرد. با این وصف که ممکن است ارمغان راند دوم این‌بار مرگ نهایی دریاچه باشد که علاوه بر به‌مخاطره‌افتادن زیست‌بوم، کشاورزی تنها منبع معیشتی اکثریت قریب‌به‌اتفاق ساکنان منطقه نیز جان خواهد ‌باخت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.