|

نکاتی درباره فیلم آخر شهرام مکری

خشونتِ سینمایی و «ماهی و گربه»

امیر گنجوی

خشونت در ذات سینماست، عاطفی‌ترین فیلم‌های سینمایی هم به‌نوعی خشونت تصویری پدید می‌آورند. در‌واقع به قول ژان لوک نانسی، فیلسوف فرانسوی، محدود‌کردن هر پدیده برساخته انسان در قاب‌بندی سینمایی به‌نوعی عملی خشونت‌بار است. تصویرکردن هر پدیده با دوربین به‌نوعی محدودکردن آن پدیده، بستن بال‌های آن و فروکاستن آن به چیزهای منطقی- ریاضی و قابل شناخت برای بینش انسان است؛ عملی که می‌توان آن را کشتن تمامی پیچیدگی‌های غیرریاضی‌وار پدیده‌ها در راستای آسان‌سازی تصویرگری در سینما خواند. اگر از این دید به سینما نگاه کنیم می‌توان گفت که جذابیت «ماهی و گربه» در آن است که در فیلمی که در ژانر وحشت ساخته شده، با تکاپوی دایمی کارگردانی روبه‌روییم که برای خشونت‌آفرینی به سراغ ماهیت‌های خشونت‌گردان در تصویر می‌رود. در این مسیر زیبایی کار شهرام مکری، ستیز او با الگوهای قالبی ژانر وحشت است. درواقع، «ماهی و گربه» در ظاهر ترسناک است ولی در نهایت به‌هیچ‌وجه فیلم ترسناک به‌معنای مرسوم آن نیست. بیننده از همان ابتدا با این دید به تماشای فیلم می‌نشیند که آن ماجرایی ترسناک دارد. در ابتدا، دانای‌کل داستان می‌گوید که در مورد رستورانی بین‌راهی چو افتاده است که صاحبان رستوران گوشت انسان را به‌خورد مشتریان می‌دهند. در بخش بعدی با ورود گروهی جوان به فضای اطراف رستوران روبه‌رو می‌شویم. دوربین ما را با دو صاحب عجیب‌وغریب رستوران روبه‌رو می‌کند که از همان بار اول با رفتارهای غیرعادی و مشکوک خود این فکر را در بیننده ایجاد می‌کنند که بدون‌شک قاتلان آدمخوار ماجرایند. این اتفاق با گذر این دو شخصیت به جنگل ترسناکی مشابه «پروژه جادوگر بلر» ادامه می‌یابد. در این جنگل با برخورد عجیب یکی از آشپزها با مردی عاشق‌پیشه، پدر کامبیز موفرفری، روبه‌رو می‌شویم، اصرار آشپز را می‌شنویم برای بنزین‌گرفتن و دست رد صاحب‌ماشین. رفتار آشپز این فکر را در ذهن ایجاد می‌کند که بلایی سر صاحب ماشین خواهد آورد. دوربین چیزی به ما نمی‌گوید، از دل جنگل می‌گذرد و ما را به لبه‌های دریاچه‌ای پرتاب می‌کند، جایی که در آن؛ گروهی از بچه‌های دانشگاهی برای اردویی علمی در کنار هم جمع شده‌اند. کار جالبی که کارگردان در این مسیر حرکت سیال به سمت دریاچه انجام داده بازی هوشمندانه با ژانر وحشت است. فضاپردازی ترسناک اول، شخصیت‌پردازی دو رستوران‌دار و نوع موسیقی، بیننده را با الگوهای مرسوم فیلم‌های ترسناک روبه‌رو می‌کند، ورود به جنگل که در فیلم‌های ترسناک زیاد است حس قالبی‌بودن فیلم را افزایش می‌دهد ولی در نهایت چیزی که خیلی اهمیت پیدا نمی‌کند، ادامه‌دادن قالب‌های مرسوم ژانر وحشت است. هرچه که از فیلم می‌گذرد بیشتر قانع می‌شویم که در حال تماشای فیلمی از نوع درام اجتماعی- عشقی هستیم؛ داستان گذشته افراد و اتفاقات عاطفی گذشته زندگی آنها. در این بین هرازگاهی عناصر ژانر وحشت سرکی می‌کشند و «یا الله» می‌گویند ولی در نهایت این عناصر بر ماجرا چیرگی ندارند؛ بلکه بیننده به شنیدن ماجراهای عاطفی شخصیت‌های دیگر علاقه‌مند شده و گاه اصلا فراموش می‌کند که به تماشای فیلم ترسناک آمده است. ترسناکی در نهایت چنان بی‌معنا می‌شود که در انتهای فیلم کارگردان اصلا اهمیتی نمی‌دهد که یک شخصیت ماجرا قرار است کشته شود. تنها از صدای روی فیلم متوجه می‌شویم که در آن لحظه او کشته شده و با خوشمزگی ماجرای قتل خود را تعریف می‌کند. در «ماهی و گربه» می‌توان گفت که برعکس فیلم‌های مرسوم ترسناک، برای کارگردان یافتن قاتل و جواب به سوالات بیننده در مورد اینکه ماجرا چه بوده و چگونه رخ داده چندان مهم نیست. در عوض کارگردان از خودِ ابزارهای ذاتی سینمایی که «نانسی» آنها را مبدل وحشت‌گردان می‌خواند یاری می‌گیرد و به‌سراغ تصویر‌گری وحشت می‌رود. فیلم خوب خشونت‌بار کافی است که مملو از نکات مبهم باشد تا بیننده را قانع کند که فقط در حال دیدن فریم‌های بی‌ارتباط به‌هم است؛ فنی که در این فیلم کاملا نمایان است. در جایی از فیلم یکی از آشپزها را می‌بینیم که یک جفت‌پا را زیر مشتی برگ‌ پنهان می‌کند، پدر وسواسی کامبیز در اول فیلم از پسرش جدا شده و با یکی از آشپزها تنها مانده، آیا این یک جفت پا متعلق به اوست که کشته شده؟ فیلم جوابی به این سوال نمی‌دهد. این تصور ایجاد می‌شود که ارتباطی بین واکمن‌ها که در گوش یکی از آشپزهاست و ماجرای قتلی که سال گذشته رخ داده، وجود دارد ولی بازهم این ماجرا باز نمی‌شود. از این موارد زیاد است. «ماهی و گربه» کویر بی‌حدومرز گنگی‌هاست. قطعه‌قطعه‌کردن‌های تصویری و بریدن شاخک‌های ارتباطاتی بین بیننده و اثر به مکری کمک کرده که یکی از خشونت‌بارترین فیلم‌های سال را بدون ریختن حتی یک قطره خون خلق کند؛ اثری در تمنای موسیقی.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.