آناتومی یک قتل
نیما نریمان . کارشناس علوم اعصابشناختی
خبر، کوتاه و بهغایت تکاندهنده بود: دانشآموزی در یکی از دبیرستانهای شهرستان بروجرد در سر کلاس درس و در مقابل چشمان وحشتزده سایرین با ضربات چاقو معلم فیزیک خود را به قتل رسانید. شاید هرروز در صفحات حوادث روزنامه خبرهای مختلفی از انواع جرم و جنایت را بخوانیم و بشنویم، اما مختصات این حادثه آشکارا متفاوت است. شاید اولین و مهمترین پرسشی که پس از شنیدن این خبر در ذهن ما پدید میآید این باشد که: چرا؟ چرا و چطور یک نوجوان ۱۴ساله ممکن است زندگی مردی محترم که آموزگارش هم بوده را با «تیزی» خود اینگونه فاجعهبار پایان دهد؟ این سوالی بسیار مهم است که پاسخی درست و روشن را میطلبد. درک اهمیت ماجرا دشوار نیست، در بررسی چرایی بروز چنین حادثهای، درک علت یا علل بروز آن میتواند در پیشگیری یا مواجهه بهتر با آن به ما کمک کند. اما در مقام پاسخ به این سوال ظرف چند روز اخیر اظهارنظرهای متفاوتی از جانب افراد متفاوتی مطرح شده است؛ از مسایل و مشکلات تربیتی فرد تا میزان خشونت در جامعه و... طبیعتا ظرف روزهای آتی نظرات بیشتری هم عنوان خواهد شد و هرکس از ظن خود تلاش خواهد کرد تا بلکه بتواند ابعاد مختلف این ماجرا را بررسی کند.
با وجود این، وجه مشترک بسیاری از نظراتی که تاکنون در اینباره در جراید رسمی یا شبکههای مختلف اجتماعی مطرح شده، مسکوتگذاشتن نکتهای مهم و اساسی است که نبض تپنده ماجراست، نکتهای که به باورم در کنار سایر نظرات موجود میتواند از زاویهای متفاوت و به شکلی علمی و مستند تا حد زیادی توضیحی قابلاعتنا در زمینه چرایی این مساله به ما ارایه کند و نوری بر تاریکخانه این تراژدی بتاباند: «اختلال روانی شخصیت ضداجتماعی.» این جستار تلاشی است برای واکاوی چرایی این موضوع از این دیدگاه. در اوایل قرن 19میلادی بود که گروهی از پزشکان در اروپا و انگلستان پی بردند برخی از مراجعان آنها افرادی هستند که به نظر ظاهری طبیعی و سالم دارند اما در واقع نوعی «جنون یا انحراف اخلاقی» را از خود نشان میدهند و در نتیجه برای نامیدن آنها برای اولینبار از اصطلاح «سایکوپتی» استفاده کردند و در اوایل قرن بیستم بود که این کلمه برای توضیح این گروه از افراد و ویژگیهای خاص آنها تبدیل به اصطلاحی مرسوم و متداول شد. در حال حاضر سایکوپتی را نوعی اختلال روانی میدانند که خود زیرمجموعهای از «اختلال شخصیت جامعهستیز» است و بهطور ساده منظور از آن نوعی
مشکلات روانی و رفتاری پیچیده است که در آن فرد از سنین پایین (کودکی) ممکن است مجموعهای از رفتارهای پرخاشگرانه یا تمایلات ستیزهجویانه و خشن را به اشکال مختلف نشان دهد، بعضا ممکن است بسیار در لحظه و تکانشی عمل کند و اغلب بدون فکر و آنی دست به تصمیمگیریهای عجولانه بزند، این افراد اغلب نسبت به احساسات و وضعیت روحی و روانی اطرافیان و دیگران کمتوجه هستند و اهمیت چندانی نداده و عکسالعمل مناسبی را هم نشان نمیدهند، مایل به انجام اعمال خلاف قانون و زیرپاگذاشتن هنجارهای اجتماعی و اخلاقیاند و در نهایت افرادی بسیار خودخواه و خودشیفته و سنگدل به نظر میآیند. خب این توضیحی بسیار کلی و مختصر از آن چیزی است که آن را سایکوپتی مینامیم. اگر احیانا با خواندن این سطور دچار نوعی نگرانی شدهاید که آیا شما هم ممکن است سایکوپت باشید یا خیر، بهتر است خیالتان را راحت کنم و بگویم که نیستید. افراد سایکوپت از این بابت نگرانی و ناراحتی نشان نمیدهند و ندارند و در اغلب موارد حتی از این بابت احساس خوبی هم دارند و به گفته یک عصبشناس مشهور اگر شما نگران این هستید که سایکوپت باشید این معنایش آن است که نیستید. امروزه علم اطلاق چنین
عنوان و برچسب تشخیصی رسمی برای کودکان (افراد زیر ۱۸سال) را غیرقابل قبول میداند که تا حد زیادی مرتبط با انگهای اجتماعی آن و تبعات ناخوشایند و تاثیر منفیاش در شکلگیری شخصیت کودک است، با وجود این ماهیت عصبی (نورولوژیک) و علایم و نشانههای سایکوپتیک را در برخی کودکان و نوجوانان نه تنها نفی نکرده که حتی آنها را در حدود پنجسالگی هم قابل بررسی و شناسایی میداند. اهمیت این مساله از آن جهت کلیدی است که بدانیم اگرچه بهطور متوسط یکدرصد از جمعیت جوامع دچار سایکوپتی است ولی بین 15 تا 25درصد مجرمان و جنایتکاران در زندانها دچار این اختلالند و براساس مطالعهای که در آمریکا صورت گرفته مشخص شد همین مساله هزینهای (خسارتی) معادل ۴۶۰میلیارددلار در سال را برای آن کشور دربردارد. با توجه به همه اینها به روشنی میتوان دید این مسالهای در جوامع مختلف شایع است و نظام آموزش و سلامت جامعه ناگزیر از مواجهه با آن. حال برگردیم به حادثه اخیر. با توجه به آنچه اتفاق افتاده میتوان تقریبا از یکچیز مطمئن بود؛ اینکه این نوجوان به احتمال قریب به یقین دچار اختلال شخصیت ضداجتماعی است، ولی شدت و شرایط و کیفیات دقیق آن لازم است با انجام
مصاحبه و بررسیهای تخصصی بیشتر تعیین شود. از سوی دیگر و با درنظرگرفتن سن وی و آنچه تحقیقات نشان میدهد میتوان به اختلالاتی دیگر نظیر بیشفعالی و نقص توجه نیز مشکوک بود. بسیاری از مجرمان در این سن نشانههایی از رفتارهای تکانشی، مشکلات توجه، ضعف در بازداریهای هیجانی و ارزشگذاریهای شناختی را نشان میدهند. همینطور بررسی تاریخچه رشد روانی کودک، وضعیت خانوادگی و ارتباطاتش با افراد خانواده و شرایطش در محیط مدرسه و روابطش با معلم درگذشته و سایرین و سابقه ابتلا به سایر بیماریها میتواند اطلاعات کافی را در اینباره در اختیار ما قرار دهد. حتی انجام یکاسکن مغزی (آنگونه که در سایر کشورهای دنیا روال است) میتواند به متخصصان نشان دهد آیا احیانا میتوان رد نشانههایی از یک نقص ساختاری را در مغز وی یافت؛ چرا که در پارهای موارد وجود چنین نقصی (مثلا در مناطقی از بخشهای جلویی مغز مانند قشر اوربیتوفرونتال و...) میتواند باعث بروز چنین مسایلی شود. از نقطهنظر جرمشناسی بالینی نوع، شدت و محل ضربه هم میتواند در انجام تشخیص بالینی وی به متخصصان کمک کند (برای مثال افراد دچار بیشفعالی و نقص توجه در اغلب موارد و نه همه،
موقعیتهای شلوغ را برای این کار انتخاب نمیکنند). ضمن اینکه براساس گزارشهای مطرح شده وی احتمالا دچار افسردگی بوده است، این مساله به همراه «یاس و ناامیدی» حاصل از ضعف او در کسب نمرات لازم (که خود احتمال نوعی ناتوانی یادگیری را هم میتواند مطرح کند) و ترکیب مجموع آنها با برخی خصوصیات احتمالی سایکوپتیک، میتواند توضیح قابل قبولی برای بروز چنین فاجعهای باشد. نتیجه، متاسفانه خلق یکفاجعه غمانگیز بود. بهراستی خانوادهها چقدر از این قبیل مسایل و مشکلات و اهمیت آنها آگاهی دارند؟ نظام آموزشی ما برای شناسایی و کمک به دانشآموزانی که به هر شکل و میزانی درگیر مشکلات اینچنینی هستند، چه برنامه و تمهیدات عملیای را اندیشیده و بهکار بسته است؟ آیا در تمام مدارس کشور، چه در تهران چه در مناطق دور از مرکز، مشاوران و کارشناسانی حضور دارند که نسبت به این مسایل از مشکلات روانی گرفته تا ناتوانیهای یادگیری و ... اطلاعاتی کافی و بهروز را داشته و بتوانند آنها را شناسایی کرده و بهنوعی کمکشان کنند تا خدمات درمانی و حمایتی لازم را دریافت کنند؟ حقیقت آن است که بروز چنین مشکلاتی در برخی کودکان و نوجوانان اجتنابناپذیر است اما
شناسایی و کمک به آنها بهمنظور جلوگیری از خلق فجایع مشابه در دستان خود ماست. از بدو تولد، کودکان هر ساله مراحل مختلفی از رشد فیزیکی، روانی، زبانی، رفتاری و... را پشت سر میگذارند و آگاهی هرچه بیشتر از اینها و چند و چونشان میتواند به خانوادهها برای رشد و تربیت بهتر و پیشگیری از بروز مشکلات احتمالی نقشی اساسی را ایفا کند. برای نمونه، بسیاری از کودکانی که با خصوصیات سایکوپتیک در دوران کودکی و مدرسه نسبت به سایر کودکان همسنوسالشان پرخاشگری بیشتری را نشان میدهند، از اذیت و آزار و مسخرهکردن دیگران لذت میبرند، ممکن است بهراحتی وارد درگیری و نزاع کلامی و فیزیکی با دیگران شوند، از آسیب زدن به افراد یا اشیا ترس و ناراحتی و پشیمانی نشان نمیدهند و شکستن قواعد و نیز انجام برخی کارهای خطرناک (مثلا بازی با آتش و...) برایشان چه بسا لذتبخش است، همینطور تقریبا همه آنها از آزار یا کشتن حیوانات لذت میبرند، بهعلاوه در بسیاری موارد و بهطور مرتب و شدید ممکن است دست به اذیت و آزار جدی و شدید برادر یا خواهر کوچکتر خود بزنند و... .چند روز پیش اتفاق مشابهی در شهر لیدز انگلیس رخ داد. نوجوانی 15ساله معلم خود را در
کلاس درس و در مقابل دیدگان وحشتزده سایرین با ضربات متعدد چاقو به قتل رساند؛ زنی مهربان که پس از 40سال کار در آستانه بازنشستگی قرار داشت و او را مادر مدرسه مینامیدند. در نهایت او را به بیشتر از 20سال زندان محکوم کردند و در مرکزی روانی بستری شد. تا همین دو، سه دهه قبل در انگلستان بررسی ریشهها و دلایل ارتکاب جرم و جنایت یا صدور احکام مربوطه و سایر مسایل مربوط به آن، بهطور رسمی میتوانست شامل عوامل اجتماعی، مشکلات و محرومیتهای محیطی باشد و نه عوامل زیستی- عصبی (و احیانا وراثتی). در واقع میتوان گفت این مساله بعد از جنگ جهانی دوم (و تراژدی پاکسازی نژادی نازیها و آزمایشات پزشکی مربوط به نژاد برتر و...) برای دههها به منزله یک تابوی علمی و آکادمیک (و حتی اجتماعی) بزرگ و واقعی باقی مانده بود تا اینکه مطالعات مختلف عصبپژوهی با استفاده از تصویربرداریهای مغز شواهد روشنی از وجود تفاوتهایی آشکار در ساختار و عملکرد مغز این افراد با سایرین را به همراه داشت بهطوریکه حتی در یک مورد مشهور در آمریکا بررسیهای یک عصبشناس متخصص جرمشناسی معروف بهنام ادرین رین و تصاویری که از اسکن مغز یک قاتل دچار سایکوپتی
بهنام آنتونیو باستامانته به دادگاه نشان داد بیانگر نقصی آشکار در مغز وی و توجیهی برای عمل مجرمانهاش بود و به این صورت او را از مجازات اعدام نجات داد. واقعیت آن است که چنین مسایل و مشکلاتی در همه جا و همه کشورها وجود دارد٬ چه در بروجرد ایران، چه در لیدز انگلستان. کاملا روشن و بدیهی است که راهحل مواجهه با آنها و پیشگیری از بروز حوادثی مشابه نیز پاک کردن صورت مساله از سوی مسوولان یا عموم جامعه نیست. صرفنظر از جنبههای مرتبط با مسایل قضایی، از نظر علمی باید در نظر داشت که در این موارد خاص تنبیه و مجازات این قبیل افراد با چنین پروفایل شخصیتیای هم اساسا نه میتواند برای آنها مفید فایده باشد و نه احیانا سرمشقی برای آن دسته از کسانی باشد که خصوصیاتی مشابه دارند؛ چرا که تحقیقات نشان داده برخلاف افراد عادی، تنبیه و مجازات در تغییر دیدگاه و روش این افراد هیچ نقش و تاثیر مثبتی به همراه ندارد. در نتیجه تنها راه عملی و درست، میتواند افزایش توانمندی خانوادهها و نیز سیستم آموزشی و سلامت جامعه برای شناسایی و تشخیص زودهنگام و سریعتر این دست از مشکلات در کودکان و نوجوانان و تلاش در جهت کمک و رفع آنها باشد. استفاده
از کارشناسان مجرب در مدارس و برگزاری دورههای آموزشی مناسب و به روزرسانی آنها از پیشرفتهای صورت گرفته، میتواند قدمی موثر در این راستا باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.