|

«ارمکی» و مساله جامعه‌شناسی ایران

غلامحیدر ابراهیمبای سلامی . جامعه‌شناس

اخیرا گروهی از صاحبنظران به نقد اندیشه و آثار دکترتقی آزادارمکی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه تهران پرداخته‌اند و امروز، همایش پایانی این دوره چندماهه، برگزار می‌شود. فقر نظری، ضعف تحلیل درباره پدیده‌ها، تحولات و مسایل متعدد جامعه نشان می‌دهد که بیش از کورسویی از ابعاد نظام اجتماعی ایران نمی‌دانیم. نمی‌خواهم بگویم چرا در سطح کتاب «مالک و زارع» خانم لمتون انگلیسی یا «مقاومت شکننده» جان فوران آمریکایی هنوز نتوانسته‌ایم کتابی درباره ایران منتشر کنیم اما تا زمانی که اجتماع علمی در جامعه‌شناسی ظهور نکند و از مرداب گفتمان‌ها و پاردایم‌های موجود در این رشته رها نشویم و با بینش جامعه‌شناختی مختص جامعه ایرانی به مسایل نگاه نکنیم، در بر همان پاشنه خواهد چرخید. اکنون که ابطال بسیاری از فرضیه‌ها و تحلیل‌ها درباره مسایل، گروه‌ها و جوامع برای همه ثابت شده و ناکارآمدی اکثر پژوهش‌ها و تحقیقات بیشتر نمایان می‌شود، بیش از پیش برمی‌گردیم به همان قضایای اول «اگوست کنت»، جامعه‌شناس فرانسوی که برحسب کلیت متنازل و ترکیب و پیچیدگی متزاید، علم ریاضی را کلی و متقن و جامعه‌شناسی را پیچیده و مبهم ارزیابی کرد؛ چراکه رفتار هزار توی آدمی به‌ویژه در بستر شبکه‌های درهم‌تنیده عصر رسانه و الکترونیک به‌مراتب غامض‌تر از ترکیب، تجزیه و ترسیم ساختار فرمولی اعداد منفصل در ریاضی و ابعاد متصل در مهندسی است. رشته نوپای جامعه‌شناسی در ایران در نسل اول توسط استادانی چون دکترغلامحسین صدیقی، یحیی مهدوی، امیرحسین آریانپور، علی‌محمد کاردان و احسان نراقی بنیانگذاری شد و بعد از توقف ناشی از انقلاب اسلامی در نسل دوم توسط استادانی چون دکترغلامعباس توسلی، دکترمحمد عبداللهی، دکترفرامرز رفیع‌پور، دکترمنوچهر محسنی، باقر ساروخانی و دکترمسعود چلبی احیا شد و گسترش یافت. با ظهور نسل سوم که دکتر تقی آزادارمکی، دکترصدیق سروستانی و دکترمحمد توکل از برجسته‌ترین آنها هستند، اولین گام‌ها برای تشکیل «اجتماع علمی» و خلق «گفتمان جامعه‌شناختی ایران» با گسترش رشته‌ها، ارتقای مقاطع تحصیلی و تشکیل انجمن‌های علمی به‌ویژه انجمن جامعه‌شناسی ایران برداشته شد. می‌توان گفت تقی آزاد در عرصه ملی و بین‌المللی تلاش‌های مشهودتری در نهادسازی، ارتباط با مجامع علمی داخلی و خارجی، سازمان‌دهی به امور علمی، به کارگیری و آموزش دوره‌های کارشناسی ارشد و دکترا نسبت به دیگران داشته است. به‌ویژه در دوران ریاست او بر دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، جذب استادان، برگزاری همایش‌ها، انتشار مجلات پژوهشی و بروز و ظهور موسسات مطالعاتی و انجمن‌های علمی که مظهر اجتماع علمی و اعتباربخشی به این علوم هستند به اوج خود رسید. او در اکثر این نهادهای علمی نقش موسس، حامی و هدایتگر را برعهده داشت و از مقام استادی، مدیریتی و اعتبار علمی خود برای تاسیس همه آنها استفاده کرده است که الان قابل احصا هستند. «آزاد» از اولین کسانی است که چون استادش «جرج ریترز» به مبحث متاتئوری و نظریه‌سازی در جامعه‌شناسی می‌پردازد و در تحلیل پارادیم‌ها و نظریه‌ها پیشتاز است اما تا خلق و طرح یک‌گفتمان یا کمک به ایجاد یک پارادیم خاص درباره مسایل و پدیده‌های جامعه ایرانی به اندازه کافی فاصله دارد. تلاش‌های دکترآزاد و نسل دوم و سوم جامعه‌شناسی موجب شناخت بیشتر از وجوه مساله‌شناسانه جامعه ایران شده ولی هنوز ابهام و اعوجاج جدی در مباحث نظری و عملی، متون تخصصی، نظام آموزشی و طرح مسایل مهم جامعه ایران در رویکردهای جامعه‌شناسی وجود دارد. به قول مالینوسکی، مساله علم، مساله درجه و میزان است برخی از جوامع به میزان نسبتا کمی و برخی دیگر از درجه بسیار بالایی از علم برخوردارند. به‌دلیل محدودیت‌های بسیار، به‌ویژه محدودیت‌های زبان فارسی و پرهیز کنشگران حوزه‌های علمی از نقد جدی آثار و اندیشه‌ها هنوز تشکیل اجتماع علمی و طرح گفتمان‌ها درخصوص جامعه‌شناسی ایران دوران بطئی و جنینی خود را می‌گذرانند؛ مثلا جامعه‌شناسی دینی و تحلیل ما از تمدن متنی و نظام آموزشی سنتی و گروه‌های نیرومند موثر بر نظام اجتماعی به معنای «پارسنزی» آن در مراحل ابتدایی است. جامعه‌شناسی فرهنگ‌ها و ارزش‌ها که اساس زندگی مردم است و به قول «هابز» دولت‌ها نیز نتیجه و برایند ارزش‌های یک‌ملت هستند، محتاج تحقیق علمی و جسارت بیشتر است. جامعه‌شناسی اقتصادی و نقش اعتبارات مالی و دارایی‌های سرمایه‌ای بر اقشار مختلف جامعه، کمبود آب، آلودگی هوا و محیط‌زیست، ترافیک و... ضرورت تشکیل اجتماع علمی و ظهور گفتمان‌های راهگشا در حوزه‌های تخصصی را می‌طلبند. برای نسل چهارم جامعه‌شناسی ایران نیز چاره‌ای جز تقویت بینش جامعه‌شناختی و رسالت روشنفکری براساس تحلیل‌های جدی مسایل مهم جامعه و احصای الویت‌ها و پرداختن به آنها وجود ندارد. برای اینها فقط با تکیه بر رویکردهای دقیق و علمی جامعه‌شناختی می‌توان راه‌حل ارایه کرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.