جای خالی فرهنگ نقد و نقدپذیری در فضای مجازی
سعید برآبادی: چرا در شبکههای اجتماعی، انتقاد از افراد تا این اندازه همهگیر شده؟ چرا جامعه در برخورد با تفکرهای مختلف و آدمهای همان جامعه تا این اندازه خشن و بُرنده شده است؟ آیا در چنین جامعهای میتوان، فرهنگ نقد و نقدپذیری را جایگزین خردهگیریهای رایج کرد؟ اینها سوالاتی است که برای بعضیهایشان پاسخهایی داریم: فریدون صدیقی روزنامهنگار و مدرس دانشگاه اصلیترین سوال در مواجهه با چنین شرایطی این است که مگر در رسانههای عمومی نقدشدن و نقدپذیری را یاد گرفتهایم، یاد دادهایم و به کار میبندیم، که از عدمرعایت اصول نقد در فضای مجازی بپرسیم؟ من بر این باورم که ما حتی در مفارقتها و دوستیهای دور و نزدیک هم یاد نگرفتهایم که چطور با هم حرف بزنیم و یکدیگر را نقد کنیم، چه رسد به رسانههای رسمیتر چون روزنامهها و رادیو و تلویزیون. یکی از بزرگترین مشکلات امروز ما این است که از معدود انسانهایی هستیم روی این کره خاکی که در انتقال پیاممان لکنت داریم و حلقه مفقوده هم، آموزش است. در گذشته دور، در کودکی و نوجوانی من، اخلاق یک رکن رکین بود و یکی از نمادهای آن، احترام به دیگری.
درواقع پدر و مادر خانواده، آموزههایی را به فرزند منتقل میکردند و آن آموزهها در مدرسه کاملتر و علمیتر میشد تا فرزند بتواند با آن قاعدهها بهتر با دیگری رفتار کند. بهتدریج به دلایلی خانواده فرصت انتقال درسآموزیهای تربیتی را به فرزند خود از دست داد و این سلسلهمراتب اینگونه ادامه یافت که امروز دیگر حتی مدرسه هم کانون روشمندی و محل آموزش برقراری این ارتباط نیست. در میان این حلقههای بههمپیوسته نیاموختن، عدم برقراری ارتباط درست با کتاب، نشاندهنده شرایط بد اخلاق است. وقتی برای 5/4میلیون دانشجو، تیراژ کتاب تنها 200 نسخه است، این نشانه محکمی است بر سقوط اخلاق و عدم نقدپذیری در این جامعه. کامبیز نوروزی حقوقدان نقد میدان گستردهای دارد؛ هم بهلحاظ ساختاری و هم بهلحاظ مصداقی اما بهطور کلی، طرح جزییات و نکات مختلف حسن و عیب هرچیزی است و گاه میتواند ناظر به فرد معینی نیز باشد. باید مراقب بود که آنچه متضمن توهین یا نسبتهای ناروا به اشخاص باشد دیگر نام نقد به خود نمیگیرد. در هر فضایی که چنین نوع نگاهی مطرح شود، آسیبهای خاص خودش را دارد اما میزان اثرگذاریاش را میتوان براساس گوینده،
سوژه و فضای انتشار آن مورد بررسی قرار داد. نکتهای که نباید از خاطر برود این است که هرکسی به اندازه منزلت اجتماعیاش، مسوولیت اخلاقی بیشتری برعهده دارد و تصورم این است که برخلاف برخی بدگمانیها، نظامات اخلاقی در فضای مجازی آرامآرام در حال شکلگرفتن است و اگرچه این روند خیلی کند و آرام پیش میرود اما رعایت اخلاق نگارشی در فضای مجازی، نشانهای از همین موضوع است که باید تقویت شود. دکترغلام حسین معتمدی روانپزشک نقد درست برخاسته از تفکر نقادانه است که هم روشن بوده و هم براساس ساختار مفهومبندیشدهای با سوژه برخورد میکند تا اطلاعاتی را که از طریق استدلال، تجربه و... بهدست آورده به اطلاع دیگران برساند. ملاکقراردادن تفکر نقادانه میتواند فرق بین یک نقد درست با خردهگیریهای پرخاشگرانه را بهتر متوجه شویم. خردهگیری، پرخاشگری کلامی مکتوب است که از جامعهای بیرون میآید که خشونت در ابعاد مختلف آن به چشم میخورد. در جامعه ما متاسفانه خشونت اشکالی پنهانی نیز پیدا کرده و اگر امروز، فضای مجازی محلی برای خردهگیریهایی از این دست شده، نشانهای بر اثبات این ادعاست. فرهنگ ما، فرهنگی است که در آن
«خوبی دیگران ندیدن عیب، دیدن عیب خویشتن هنر است.» اما وقتی که نگاه خردهگیرانه مسلط شده، کاهش تحملپذیری در جامعه را نیز بهدنبال دارد که از نشانههای عدم آموزش تفکر نقادانه به مردم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.