|

نقدی بر نقد در فضای مجازی

محمد بقایی‌ماکان

دنیای شرق، دنیای مصرف‌کننده است و از این لحاظ چندان به‌دست جهان خلاق و سازنده- که نام دیگرش دنیای غرب است- چشم دارد که می‌توان گفت در نظر برخی، شرقیان حتی یک‌ساعت هم نمی‌توانند بدون دانش غرب به زندگی طبیعی خود ادامه دهند. غرب مدام می‌سازد و شرق پیوسته چشم به آفریده‌های او دارد، بنابراین سازنده، همراه آنچه عرضه می‌کند، فرهنگ خاص خود را هم به مصرف‌کننده تحمیل می‌کند. برای مثال بسیاری از مصنوعات نظری و مادی غرب اکنون در جامعه ما به همان نام اصلی خود خوانده می‌شوند؛ مانند رادیو و تلویزیون یا تمامی اصطلاحاتی که در علم اَبدان و فلسفه و حکمت کاربرد دارد. در دهه‌های اخیر جهان غرب پدیده‌ای به عالمیان عرضه کرده به‌نام «اینترنت» که همراه با آن، اصطلاحات بی‌شماری در تمامی زبان‌های دنیا گنجانده است، به‌طوری که امروزه در مراکز رایانه‌ای نهادهای دولتی و خصوصی، بیشتر کلماتی که به کار برده می‌شوند، کاملا بیگانه بوده و فقط حروف ربط در جملات آنها به فارسی است! از این مثال می‌توان این نتیجه را گرفت که بر همین اساس، فرهنگ خاص آن محصول نیز جای خود را در میان فرهنگ‌های دیگر باز یا به‌عبارت دیگر، خود را بر آن تحمیل می‌کند. از زمانی که این پدیده در غالب وسایلی مثل موبایل و انواع دیگر، با نام‌های مختلف عرضه شد، تغییرات عمده‌ای در ساختار فرهنگی نسل جوان پدید آورد که مانند بسیاری از دیگر محصولات صنعتی در زمین فرهنگ نامتجانس به‌نوعی دیگر بارور شد؛ برای مثال استفاده‌ای که از این وسایل در دنیای غرب به‌منظور کسب اطلاعات می‌شود، در زمین نامساعد فرهنگی دیگر جوامع بدل به بازیچه‌ای برای تبادل گفته‌های خنده‌آور شده است که نهایتا جز اتلاف وقت، حاصل دیگری ندارد. این احوال را نه‌تنها در چنین پدیده‌ای بلکه در پدیده‌های دیگر همچون استفاده از اتومبیل هم می‌بینیم که با نگاهی اندک به تفاوتی که در نحوه رانندگی فرهنگ‌های مختلف وجود دارد، می‌توان نتیجه گرفت که اصولا دستاوردها و مصنوعات دنیای پیشرفته در جهان درحال پیشرفت، تفاوت ماهوی داشته است. مدرنیته غرب هنوز پس از گذشت چندین قرن، در جوامع شرقی جا نیفتاده و بنابراین اینکه امروزه دیده می‌شود، اینترنت وسیله‌ای شده برای خودنمایی گروهی فضل‌فروش که در آن میزان آگاهی و سطح معلومات خود را تا فرقِ فرقدان بالا می‌برند یا آلتی شده برای ناسزاگویی به این و آن، بی‌آنکه هیچ منطق و دلیلی در پس پشتش باشد، این نشان‌دهنده این نکته است که اطلاعی از فرهنگ پدیدآورنده چنین تحولی وجود ندارد. این معضل را در دیگر زمینه‌ها نیز شاهدیم. برای مثال در هفته‌های اخیر برخی هنرمندان با دیدگاه‌های خاص -که درست یا نادرست آن به خودشان مربوط است- نظراتشان را از طریق اینترنت مطرح کرده‌اند ولی شوربختانه از سوی گروهی به بدترین وجهی مورد حمله قرار گرفته‌اند و چون گمان می‌کنند که فضای مجازی، عرصه‌ای است برای هرکس که آنچه دل تنگش می‌خواهد بگوید، از واژگانی برای پاسخگویی استفاده کرده‌اند که از حد انتقاد بیشتر بوده است. ریشه روانشناختی این اتفاق در جامعه را می‌توان در تعریف نادرست از اصل «انتقاد» دانست. متاسفانه برخی می‌پندارند که فقط از طریق عیان‌کردن عیب‌هاست که می‌توان دیدگاهی را منتقدانه نامید. حال آنکه انتقاد اصولا مشخص کردن سره از ناسره بوده و به‌عبارت دیگر نقد درست یعنی برشمردن محاسن و معایب موضوع مورد بحث. اما از آنجا که دستگاه‌های آموزشی ما به این مساله مهم مانند بسیاری مسایل دیگر توجه اساسی ندارند، چنین پریشیدگی ذهنی در جامعه نیز به‌صورت عینی بروز کرده و ما امروز می‌توانیم نمونه بارز و متاخر آن را در به‌قتل‌رسیدن معلمی به دست یک دانش‌آموز 15ساله ببینیم. افرادی که با این برداشت نادرست دنیای رایانه‌ای «هرکه خواهد گو بیا و هرکه خواهد گو برو» را به عرصه فحاشی و ژاژخایی بدل کرده‌اند، درواقع نسخه‌های مکتوب این عمل وحشتناک هستند که در بروجرد رقم خورده و امروز همه را متعجب و نگران کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.