|

درباره لزوم تغییر نگاه به شیوه برگزاری مانور زلزله

سناریوهای زلزله را از نو بنویسیم

علیرضا سعیدی . دبیرکل جمعیت کاهش خطرات زلزله ایران

من قبل از آنکه مدرس مدیریت بحران باشم، پدرم؛ پدر دو دانش‌آموز که در ابرشهر تهران به مدارسی می‌روند که ناایمن هستند و چند روز دیگر قرار است در همین مدرسه‌های ناایمن، مانور زلزله را برگزار کنند. این روزها که به روز مانور زلزله مدارس نزدیک می‌شویم، شاید برای شما هم چنین پرسش‌هایی پیش آمده باشد: ما به کودکانمان برای زمان وقوع زلزله چه آموزش می‌دهیم؟ این آموزش‌ها تا چه اندازه می‌تواند از جان آنها در زمان حادثه محافظت کند؟ آیا این آموزش‌ها براساس کیفیت ساختمان‌های مدارس ماست؟ آیا ساختمان مدارس کنونی کشور، توانایی تحمل زلزله را دارد؟ آیا مدارس ما استانداردهای لازم برای زلزله و تحمل پیامدهای آن را دارد؟ سال‌هاست که در آذرماه مانور زلزله برگزار می‌کنیم، مانوری که به‌جز برگزارکننده‌های دولتی آن، کمتر کسی آن را جدی می‌گیرد. مانوری که باید توانمندی و آمادگی کودکان را برای روز مبادا بالا ببرد، اما در عمل این روزها برای اغلب مدارس کشور به کالای لوکسی مبدل شده است که بار سنگین هزینه برگزاری نمایشی آن را، شانه‌های ضعیف مدارس روستایی تاب نمی‌آورد، دانش‌آموزان در مدارس ابرشهرهای ما نیز با چند‌دقیقه زیرمیز‌رفتن و خروج از کلاس‌ها، آن را سرهم‌بندی می‌کنند. در این میان به‌دنبال مقصر گشتن شاید اولین و راحت‌ترین کار باشد، اما شاید جست‌وجو برای چرایی به‌وجود‌آمدن این مشکل، به‌مراتب بهتر جواب بدهد. شاید یافتن پاسخ این پرسش که چرا مانورهای زلزله، بعد از گذشتن این همه سال، به یک کالای لوکس بدل شده است، ضروری‌تر باشد؛ مانوری که در اغلب مدارس کشور، تنها از سر اجبار و تکلیف و آن هم به‌مدت چند‌دقیقه در سال اجرا می‌شود. یکی از پاسخ‌های این پرسش را می‌توان در اعتقاد‌نداشتن به کارایی چنین مانورهایی در میان مخاطبان آن دانست. از مجریان تا مخاطبان این مانورها، به نمایشی‌بودن آنها بیش از کارکرد آموزشی آن اعتقاد دارند، شاید این موضوع در خاطرات و تجربیات ما از زلزله‌های روی‌داده طی 10سال اخیر ریشه داشته باشد. وقتی شما از دانش‌آموزان می‌خواهید که در زمان مانور، زیر میزهای تحریر خود پناه بگیرند، بی‌‌گمان معتقد هستید که آنچه قرار است بر سر آنها فروبریزد، نه آوار سقف‌های سنگین، که تنها چند لامپ مهتابی و احیانا کمد کنار دیوار کلاس است. در این میان شاید بتوان گفت که اشتباه بزرگ ما در برگزاری مانور زلزله این است که این مانور را تنها به کودکان محدود کرده و از نقش سازه‌ای ساختمان مدارس‌مان غافل مانده‌ایم. شاید بهتر بود برای طراحی مانور زلزله، در گام نخست به تحلیل سازه‌ای ساختمان مدرسه می‌پرداختیم تا ببینیم آیا این مدرسه در زمان حادثه توان مقاومت در برای زلزله را دارد؟ بعد به این موضع می‌پرداختیم که کودکانمان چگونه باید در این ساختمان پناه بگیرند. متاسفانه این روزها، مانورهای زلزله سمت‌وسوی دیگری یافته است. نگاهی به تصاویر مانورهای برگزارشده شما را با تئاتری خیابانی با سناریویی از جانفشانی کودکان در نجات جان همدیگر و حتی معلمان خود روبه‌رو کند، دانش‌آموزانی که مجروحان را روی برانکارد حمل می‌کنند و نجاتگرانی که از ساختمان‌های چند طبقه عملیات راپل انجام می‌دهند و ماشین‌های آتش‌نشانی که در مدتی کمتر از سه دقیقه وارد مدرسه می‌شوند تا آتش را مهار کنند. پس از 10سال حضور در تمامی زلزله‌های روی‌داده در ایران و ثبت روند مدیریت بحران تک‌تک آنها، قاطعانه به شما می‌گویم در هیچ زلزله‌ای در ایران، هرگز شاهد چنین وقایعی نبوده‌ام؛ از زلزله بم گرفته که تمامی ماشین‌های آتش‌نشانی در لحظات نخست در زیر آوار ساختمان ایستگاهش مدفون شد تا زلزله ورزقان که پس از گذشت ده‌ها روز، تازه در روستاهای دور از دسترش چادر توزیع شد. ای‌کاش نویسندگان سناریوهای مانورهای زلزله، یک‌بار هم که شده به مناطق زلزله‌زده سر می‌زدند تا ببینند که اغلب مدارس فرسوده روستاها که عمرشان از بسیاری از مدارس همین تهران کمتر بود، چگونه فروریخته است و آنگاه برای مدرسه‌ای که بیش از 40سال از عمرش می‌گذرد، سناریوی مانور بنویسند. اگر همچون من پیگیر شوید شاید غرق تعجب شوید که در پیرامون خانه شما چند مدرسه قدیمی فاقد اسکلت فلزی و بتنی وجود دارد، همان مدارس آجری با دیوارهای قطور باربر و سقف‌های سنگین، که عمرشان بیش از 40سال است؛ همان مدارسی که فاقد سازه ایمن است و در کلاس‌های درس آوارشناسی، مدرسانی همچون من از آنها به‌عنوان قاتلان بی‌رحم نام می‌برند. در محله ضرابخانه پاسداران که محله اسکان بنده است، چهار مدرسه قدیمی فاقد اسکلت فلزی و بتنی وجود دارد که بیش از هزارو800دانش‌آموز در آنها مشغول به تحصیل هستند. اگر مدارس غیرانتفاعی را که در خانه‌های قدیمی مستقر هستند، به این مدارس اضافه کنیم ارقام ترسناکی را پیش‌رو خواهیم داشت. شاید باید آرزو کنیم که امسال مدیران بحران‌مان مانور زلزله مدارس را با دیدی کلان‌تر و با در نظر گرفتن ایمنی مدارس‌مان مورد توجه قرار دهند و سناریوهای مانور زلزله ، بر اساس پیش‌بینی رفتار سازه‌های مدارس طراحی شوند. در این صورت تنها مدارسی مجاز به برگزاری مانور خواهند بود که استحکام بنای کافی داشته باشند. برای سناریوهای مانور زلزله نیز آرزو می‌کنیم با توجه به تجربیات زلزله‌های گذشته ایران، با حذف نقش کودکان در بحث نجات، فقط از آنها بخواهیم پس از پناه‌گیری مناسب، با آرامش و رعایت نکات ایمنی از کلاس‌های درس‌شان خارج شده و در نقاط امنی که از قبل در حیاط مدرسه برایشان در نظر گرفته شده است، تجمع کنند تا نیروهای امدادی و انتظامی و همسایه‌ها به کمکشان بیایند. قطعا هیچ مدرس آواربرداری به خود اجازه نمی‌دهد به دانش‌آموزی که از ساختمان آسیب‌دیده از زلزله خارج شده است، تکلیف کند که برای نجات جان دانش‌آموز یا معلم آسیب‌دیده و محبوس، به ساختمان آسیب‌دیده بازگردد. این مسوولیت برعهده گروه‌های آواربرداری است که دوره‌های تخصصی این کار را دیده‌اند و می‌توانند از جانشان در لحظات پرخطر بعد از زلزله در برابر محبوس شدن در زیر آوار ساختمان‌های آسیب‌دیده محافظت کنند. در عوض، آموزش مهارت‌های اولیه زندگی گروهی به دانش‌آموزان بزرگ‌تر برای حمایت از دانش‌آموزان پایه‌های پایین‌تر برای مدت زمانی که کودکان بعد از زلزله باید منتظر رسیدن پدر و مادرشان بمانند، بسیار مناسب‌تر خواهد بود. یکی دیگر از مهم‌ترین مهارت‌ها، شیوه آمارگیری از خودشان پس از خارج شدن از کلاس‌هاست چرا که این آمارها می‌تواند برای گروه‌هایی که در لحظات نخست برای کمک به مدرسه وارد می‌شوند، برای یافتن تعداد دانش‌آموزان حادثه‌دیده و مفقودشده بسیار حایزاهمیت باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.