فقدان پژوهش و تحقیقات جامع در زمینه ایمنی و مدیریت بحران در مدارس
مبنایی برای برنامههای امدادگری در مکانهای عمومی
علی عسگری . دانشیار گروه مدیریت بحران دانشگاه یورک (تورنتو)
گزارشهای سالانه مربوط به تاثیرپذیری مدارس از بحرانهای مختلف، بسیار غمانگیز و متاثرکننده هستند. هرساله مدارس زیادی در سراسر دنیا دچار سانحه و بحران میشوند و تعداد قابلتوجهی از دانشآموزان و کارکنان مدارس قربانی حوادث میشوند. ساختمانهای غیرایمن و فرسوده، قرارداشتن در معرض مخاطرات طبیعی و غیرطبیعی مختلف، آسیبپذیری دانشآموزان به دلیل شرایط سنی و توان جسمی، عدم آمادگی کافی و داشتن امکانات لازم برای مقابله با بحرانها از جمله عواملی هستند که تاثیرات بحرانها بر مدارس را بیش از اندازه بالا میبرند. اگرچه معمولا بعد از هربحرانی که برای مدارس اتفاق میافتد، توجه مردم و مسوولان به ایمنسازی فضاهای آموزشی جلب میشود، ولی این توجهات بهزودی به فراموشی سپرده میشوند. با این حال، وقوع بحرانها، اهمیت ایمنی مدارس و نقشی را که مدیران، آموزگاران، دانشآموزان و والدین در این زمینه دارند، یادآور میشوند. بررسیهای انجامشده نشان میدهند مدارس آسیبدیده در بحرانها دارای ایمنی لازم نبوده و برنامههای جامع مدیریت بحران در آنها یا وجود نداشته یا بهدرستی بهکار گرفته نشدهاند. این برنامهها مخاطرات را ارزیابی کرده و
روشهای کاهش و پیشگیری آنها و همچنین اقدامات آمادگی و مقابله با بحرانها را ارایه میدهند. سالانه صدهامیلیوندانشآموز در مدارس مشغول به تحصیل هستند. هرکدام از این دانشآموزان ممکن است درحال تحصیل، قربانی حوادث شوند. حفاظت از جان دانشآموزان در محیط مدرسه برعهده سازمانهای ذیربط و تا حدود زیادی مدیران و آموزگاران مدارس است. وقتی مدرسهای دچار بحران شود، کارکنان و آموزگاران، خواسته یا ناخواسته اولین کسانی هستند که اگر خودشان آسیب ندیده باشند، باید سکان مدیریت بحران را برعهده گیرند. به همین دلیل آنها باید بتوانند خطرات را شناسایی کرده، به ارزیابی وضعیتها پرداخته و آنها را به اطلاع مقامات، مسوولان و سازمانهای دیگر برسانند. آنها باید بتوانند تا فرارسیدن سازمانهای مسوول برنامهها و اقدامات لازم را بهکار گیرند. این زمان بسیار مهم و اساسی است که هرثانیه آن ممکن است ارزشمند و تاثیرگذار باشد. فقط کافی است تصور کنید مدرسهای دچار آتشسوزی، زلزله یا سونامی شده است. در این زمان، فرصتی برای برنامهریزی، فکرکردن و تصمیمگیری نیست و فقط آمادگی و برنامهریزی قبلی و توانایی اجرای فعال آنهاست که میتواند موثر باشد.
بسته به نوع بحران و سانحه، همیشه نوعی فاصله زمانی بین رخدادها و رسیدن نیروهای امدادی وجود دارد. نقش مدیران و آموزگاران و حتی دانشآموزان در این مقطع، بسیار کلیدی است حتی اگر فقط برای چندثانیه یا چنددقیقه باشد. هریک از مدارس بهعنوان یک نهاد و سازمان یا محل تجمع، به برنامههای مدیریت بحران نیاز دارند. اگرچه چارچوب این برنامهها معمولا با همکاری سازمانهای متولی مدارس و مدیریت بحران محلی، استانی یا ملی تهیه میشوند، ولی مراحلی از تهیه و اجرای آنها برعهده مدیران، آموزگاران و حتی دانشآموزان و والدین آنها است. به همین دلیل اخیرا سازمانهای بینالمللی نیز به این موضوع توجه کرده و دستورالعملهایی را برای مدیریت بحران و سوانح در مدارس ارایه دادهاند که در دسترس عموم قرار دارند. هدف این برنامهها، حفاظت و مراقبت از دانشآموزان و کارکنان مدارس است. این برنامهها نهتنها به کاهش خسارتها و تلفات احتمالی ناشی از بحرانها در بلندمدت منجر میشوند، بلکه زمینههای تداوم و پیشگیری از اخلال در امر آموزش و پرورش پس از بحرانها را نیز فراهم میآورند. علاوه بر این، برنامههای یادشده آمادگی در برابر بحرانها و همچنین فرهنگ
ایمنی در مدارس و در میان دانشآموزان و کارکنان را بالا میبرند. درحالیکه در برخی از کشورها، مدارس هرکدام دارای برنامههای مجزای مدیریت بحران هستند، هنوز تهیه این برنامهها برای مدارس در بسیاری از کشورها بهطور جدی پیاده نشده است. این در حالی است که این مکانها که محل تجمع تعداد زیادی از افراد (عموما آسیبپذیر) برای ساعات طولانی روز هستند، اهمیتشان از بسیاری از مکانهای دیگر مانند سازمانها و ادارات یا شرکتها و موسسات اقتصادی به هیچوجه کمتر نیست. اگرچه با تلاشهایی که سازمانهای بینالمللی، دولتی و غیردولتی در سالهای اخیر انجام دادهاند و توجه نسبتا رو به رشدی که رسانهها به این مساله داشتهاند، وضعیت رو به بهبود است ولی مطالعات و تحقیقاتی که بتوانند زیربنای این برنامهریزیها باشند، بسیار محدود بوده است. هنوز دانش ما در مورد مسایل مربوط به بحرانها و مدیریت آنها در مدارس بسیار محدود است. اطلاعات بیشتری در مورد نوع و اندازه بحرانها در مدارس لازم است و در نتیجه مطالعات بیشتری باید صورت گیرد. اقداماتی که مدارس انجام دادهاند یا برای آنها انجام شده است، باید بهطور کامل شناسایی شوند. درک مدیران مدارس
از آمادگی در برابر بحرانها باید مطالعه شوند. فقط با انجام این مطالعات است که میتوان نیازهای مدیریت بحران مدارس را درستتر تشخیص داد و برنامههای موثر مدیریت بحران برای آنها را تهیه و اجرا کرد. اگر شما بهعنوان یک محقق یا کسی که برای تهیه برنامههای مدیریت بحران مدارس، به مطالعات پایهای در این زمینه نیاز داشته باشید، به ادبیات علمی موجود مراجعه کنید. بهزودی متوجه میشوید که تحقیقات انجامشده در این زمینه بسیار اندک است. اگرچه مطالعات پراکنده و حتی تخصصی محدودی صورت گرفتهاند، ولی مطالعاتی که بهطور دقیق به بررسی و تحلیل بحرانها در مدارس، آثار و عواقب آنها، برنامهها، سیاستها و روشهای آمادگی مدارس در برابر بحرانها پرداخته باشند، بسیار کمیاب هستند. ضمن آنکه بسیاری از این مطالعات، به مناطق شهری بزرگ و عمدتا محل استقرار مراکز دانشگاهی و تحقیقاتی شناختهشده محدود بوده و کمتر مناطق روستایی و شهرهای کوچک را دربر میگیرند. بنابراین لازم است دانشجویان و محققان، مساله مدیریت بحران و ایمنی در مدارس را در نگاهی جامع و فراگیر مورد بررسی و تحقیق قرار دهند؛ مطالعاتی که بتوانند در آینده نهچندان دور مبنای
برنامههای جامع مدیریت بحران مدارس در زمینههای پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازسازی پس از بحرانها قرار گیرند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.