عوامل موثر در ایمنی مدارس در برابر زلزله
تقویت ساختاری مدارس مهمتر از آمادگی دانشآموزان است
مرتضی بسطامی . استادیار پژوهشکده سازه پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
اهمیت ایمنی مدارس در برابر سوانح بر کسی پوشیده نیست. شاید مهمترین سرمایههای آینده کشور، ساعتهایی از روز را زیر سقفهای این ساختمانها هستند. تجربه تلخ از بینرفتن هزاراندانشآموز در بعضی از این زلزلهها، هنوز در خاطرهها پابرجاست. بهعنوان مثال زلزله ششسال پیش ونچوان چین منجر به کشتهشدن 12تا17هزاردانشآموز شد (آمار دقیقی اعلام نشد)؛ زلزلهای که در آن صدهامدرسه ویران شده یا خسارت شدید دیدند. ریسک زلزله در مدارس، تابع دوعامل شدت زلزله و آسیبپذیری است. طبیعی است که عامل نخست در اختیار ما نیست، ولی عامل دوم در اختیار بشر است. مقوله آسیبپذیری خود تابع عوامل متعددی است که میتوان آنها را به دودسته عوامل سختافزاری و عوامل نرمافزاری دستهبندی کرد. عوامل سختافزاری این عوامل شامل مقاومت سازهای اسکلت ساختمان مدرسه، معماری فضاهای مدرسه، مقاومسازی سازه ساختمان و مقاومسازی اجزای غیرسازهای است. با توجه به گستردگی بحث، در اینجا فقط به معماری فضاهای مدرسه اشاره میشود. موضوع ایمنی مدارس تنها به سازه و مقاومت آن بستگی ندارد، بلکه معماری و طراحی فضاها با توجه به رفتارهای دانشآموزان در حین
زلزله بسیار موثر است. چیدمان نامناسب کلاس، وجود فقط یک در برای کلاس، وجود درهایی که بهراحتی قفل میشوند، شیشههای نامناسب، وجود راهپلههای نامناسب، وجود سقفهای کاذب فاقد مهار مناسب، نازککاری نامناسب نظیر گچ در درزهای انقطاع و... میتوانند وضعیت نامساعدی را ایجاد کنند. عوامل نرمافزاری این عوامل بهطور عمده عبارتند از: سن: سن نوآموزان و دانشآموزان پارامتر بسیار مهمی در مواجهه با زلزله است. دامنه سن افراد مورد بحث از دو،سهساله در مهدکودکها تا نوجوانان 19،18ساله در اواخر دبیرستان و پیشدانشگاهی متغیر است. اگر فقط پارامتر مقاومت جمجمه سر این قشر جامعه را مبنا قرار دهیم، میبینیم تفاوتی چندبرابری در این خصوص وجود دارد. بنابراین اصولا راهکارهای ایمنی برای هرطیف از این جامعه مورد بحث نمیتواند دقیقا مشابه باشد و هر یک راهکار مخصوص به خود را میطلبد. جنسیت: نوع مواجهه و عکسالعمل دانشآموزان با توجه به جنسیت آنها یکسان نیست. طبیعی است برخوردهای احساسیتر دانشآموزان دختر، ممکن است وضعیت متفاوتی را در مدارس دخترانه ایجاد کند. فرم لباس و نیمکت: لباسهای دانشآموزان در وضعیتهای خاص (حوادثی
نظیر زلزله) با گیرکردن به صندلیها، دستگیرهها و... میتواند به افتادن دانشآموز و بهتبع آن، دیگر همکلاسیهای وی منجر شود. دانشآموزان دارای معلولیت: از آنجا که برای افراد عادی ایمنی در برابر زلزله نیاز به آموزش و فراهمکردن بستر مناسب برای آسیبدیدگی کمتر دارد (مقاومسازی و تثبیت اجسام محیط)، در افراد معلول نیز نیاز به آموزش و ایجاد تمهیداتی متفاوتتر احساس میشود. آموزشپذیری: طبیعی است که همه دانشآموزان به یک اندازه آموزشپذیر نیستند. این موضوع به پارامترهای متعددی بستگی دارد از جمله: جدینگرفتن خطر بهویژه در سنین بالاتر بهخاطر تواناییهای جسمی، نداشتن تجربه خطر، توجیهنبودن نسبت به عواقب خطر و... . نهادینهکردن آموزشها و اجرای مانور: تمرین مداوم آموزشها تضمینکننده اجرای موفق و بهموقع آنها در شرایط خطر است. آموزشها باید حتیالامکان ساده، کوتاه و برای مخاطبان (دانشآموزان دورههای مختلف) قابلانجام باشند. بهتر است مانورها در سناریوهای مختلف و در شرایط مختلف قرارگیری دانشآموزان در مدرسه و بدون اعلام قبلی صورت گیرد. استفاده از دوربینهای مداربسته میتواند به ارزیابی آموزشها و عکسالعمل
دانشآموزان و معلمان کمک کند. مدیریت ریسک در مدارس: طبیعی است با داشتن یکفرآیند صحیح مدیریت ریسک در مدارس (بهعنوان یکی از عوامل نرمافزاری افزایش ایمنی)، میتوان عواقب ریسک را کاهش داد تا منجر به بحران نشود. (ممکن است دیگر نتوان بحران را در آن شرایط مدیریت کرد). پیشبینی فضای روباز: در هنگام وقوع زلزله، موضوع فرار قابلقبول نیست. در این شرایط فرار در فواصل حداکثر چندمتر برای پناهگیری توصیه میشود. ولی بعد از اتمام زلزله، به علت ریسک پسلرزهها، باید سریعا دانشآموزان را بدون ازدحام کنترلنشده، از ساختمان مدرسه خارج و به فضای روباز امن منتقل کرد. طبیعی است حیاط مدرسه در صورتیکه در مجاورت ساختمانهای بلند و نسبتا بلند نباشد، بهویژه فضای وسط حیاط میتواند محل امنی باشد. خطرات ثانویه: زلزله بهعنوان ریسک اول، خود میتواند خطرات ثانویهای را در مدارس ایجاد کند؛ بهعنوان مثال آتشسوزی در سیستمهای گرمایشی یا آبدارخانهها. یا میتوان به وجود مواد شیمیایی یا حتی سمی در آزمایشگاههای مدارس توجه کرد که در صورت بروز حادثه میتوانند برای دانشآموزان مسالهساز باشند. ایجاد سیستم هشدار: ایجاد سیستم هشدار در مدارس
میتواند به مدیریت وضعیت توسط معلمان در کلاسها کمک کند. سیستم هشدار میتواند حداقل یک نوع زنگ یا آژیر متفاوت باشد. در خصوص دانشآموزان معلول، باید گفت افرادی که صرفا دچار معلولیت حرکتی هستند یا نابینایان، با شنیدن صدای آژیر میتوانند از وضعیت بروز زلزله آگاه شوند، اما برای افراد ناشنوا، سیستم اطلاعرسانیای که نیازمند دستگاه شنوایی سالم نباشد، باید فراهم شود. تنهانگذاشتن دانشآموزان: طبیعی است اولیای مدرسه و معلمان در شرایط رخدادی نظیر زلزله، نگران خانواده و اطرافیان خویش هستند، ولی نباید فراموش کنیم که دانشآموزان در این شرایط بیش از هرزمان دیگری به ما نیاز دارند. چندنکته در اینجا نباید فراموش شود: معمولا تلفنها در این شرایط قطع یا شلوغ میشوند، وقوع پسلرزههای مکرر در دقایق و ساعات اولیه بعد از بحران، ترس و نگرانی و گریههای دانشآموزان را تشدید میکند. وجود پسلرزهها میتواند به ریزش ساختمانها، دیوارها، تیرها و کابلهای برق و... که در زلزله اصلی آسیب دیده ولی فرونریختهاند، منجر شود که برای عابران و دانشآموزان میتواند خطرناک باشد. امکان گمشدن دانشآموزان نیز میتواند یکی از عوامل تنهاگذاشتن
آنها باشد. بنابراین نگهداری بچهها در محیط سر باز مدرسه در این شرایط میتواند به کاهش عواقب کمک کند. جمعبندی ایمنی مدارس در برابر زلزله باید بیشتر سختافزاری باشد، این موضوع بهویژه برای مهدکودکها، مراکز پیشدبستانی و مدارس ابتدایی بیشتر اهمیت مییابد. توجه به معماری کلاس و مدرسه در شرایط عملکردی بحران علاوه بر موضوع مقاومت سازه حایزاهمیت است. داشتن ساختار مدیریت ریسک و مدیریت بحران در مدارس با توجه به شرایط خاص هرمدرسه و ممارست بر اجرای آن از وظایف مدیران مدارس است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.