|

ایمنی مدارس در برابر زلزله، یک‌ضرورت فوری در ایران

به‌هوش و آماده باشیم

مهدی زارع . دانشیار پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله

حضور دانش‌آموزان در مدارس همواره برای زمین‌لرزه‌هایی که طی روز (زمان کار مدارس) رخ می‌دهند، یک‌‌تهدید جدی تلقی می‌شود. در زلزله هشت‌اکتبر2005 بالاکوت پاکستان که ساعت 8:52 صبح رخ داد حدود 80هزارنفر کشته شدند. در این حادثه حدود 10هزار مدرسه ویران شد که موجب کشته‌شدن حدود 17هزار محصل شد. در زلزله 12می2008 ونچوان چین، با بزرگای 7/9 که در ساعت 14:28 بعدازظهر رخ داد، باتلفات حدود 70هزار نفری، حدود‌هفت‌هزار مدرسه تخریب شد که به کشته‌شدن حدود‌10هزار و مجروح‌شدن حدود 15هزار دانش‌آموز انجامید. در زلزله مولیسه ایتالیا در 31اکتبر2002 (با بزرگای 5/9) از تعداد 28نفر تلفات، 26نفر محصلان مدرسه‌ای بودند که در هنگام زمین‌لرزه در ساعت 11:30 صبح به زیر آوار رفته و جانشان را از دست دادند. امروزه در ایران، حدود 12ونیم‌میلیون دانش‌آموز مشغول تحصیل در مراحل ابتدایی تا متوسطه هستند. بر‌اساس گزارش آموزش و پرورش در سال93 حدود 105هزار مدرسه و مجتمع آموزشی در ایران وجود دارد. اگر فقط 25درصد از ساختمان مدارس را جزو بافت‌های فرسوده در نظر بگیریم، حدود 26هزار واحد از مدارس و مجتمع‌های آموزشی ایران ساختمان‌های فرسوده دارند. ارزیابی‌های دیگر نشان می‌دهد که بافت‌های آسیب‌پذیر (فرسوده و حاشیه‌نشین) در ایران حدود 28تا42درصد کل بناها را احتمالا شامل می‌شود، بنابراین احتمالا تعداد مدارس با ساختمان‌های آسیب‌پذیر در ایران را می‌توان تا 44هزار‌واحد برآورد کرد. در این صورت احتمالا تعداد دانش‌آموزانی که در مدارس با بافت آسیب‌پذیر در ایران درس می‌خوانند، بین سه‌میلیون تا پنج‌میلیون‌و‌دویست‌‌وپنجاه‌هزار نفر برآورد می‌شود. از سوی دیگر با توجه به اینکه شهرهای ایران که در پهنه خطر، با خطر نسبی بسیار زیاد (منطقه 1) واقع‌اند، حدود 77درصد برآورد می‌شود، بنابراین در یک‌برآورد اولیه می‌توان گفت حدود 80هزار واحد آموزشی در ایران در پهنه با خطر نسبی بسیار زیاد قرار دارند. مرور سریع این آمار نشان از آسیب‌پذیری بسیار بالای مدارس ایران در مقابل خطر زمین‌لرزه دارد. در کشوری که دانش‌آموزان زیادی، به‌ویژه در مدارس غیرانتفاعی و در ساختمان‌های منازل مسکونی تغییر کاربری داده‌شده مشغول تحصیل هستند، ارزیابی مجدد تک‌تک ساختمان‌های مدارس به‌ویژه در مناطق با خطر نسبی زیاد، الزامی است. از سوی دیگر مقاوم‌سازی و تجهیز و نوسازی مدارس نیازمند صرف بودجه و مدیریتی، فراتر از آنچه تاکنون اعمال شده، است. جنبه دیگری از ایمنی مدارس، برگزاری تمرین و مانور زلزله و ایمنی در مدارس است که از 15سال قبل، با ابتکار همکاران نگارنده در پژوهشگاه بین‌المللی زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله ابتدا در تهران و سپس به صورت مانور سراسری در هشتم‌آذرماه اجرا شده است. همیشه این سوال مطرح بوده است که این مانور چقدر می‌تواند به حفظ جان دانش‌آموزان کمک کند. واقعیت آن است که مانور و تمرین ایمنی در برابر زلزله، بخشی از یک‌برنامه و پلان کلی برای کاهش ریسک زلزله است و نه ‌الزاما راه‌حل قطعی و حتمی برای حفظ جان همه دانش‌آموزان. بدیهی است که اگر در هنگام زمین‌لرزه کل بنای یک‌مدرسه ویران شود، عملا برگزاری مانور نمی‌تواند به اهداف مانور چندان کمک کند، ولی مساله آن است که اولا تمام زمین‌لرزه‌ها، رخدادهایی با بدترین سناریوی ممکن نیستند، همچنین از سوی دیگر همه ساختمان‌های مدارس در زمین‌لرزه‌ها دچار ویرانی کامل نمی‌شوند و آمادگی دانش‌آموزان می‌تواند موجب کم‌کردن آسیب (جانی) شود. امسال شانزدهمین‌مانور زلزله و ایمنی برگزار می‌شود. البته در تمام این سال‌ها، مشاهدات و گزارش‌ها حاکی از توجه و دقت بعضی از مدیران و معلمان مدارس به برگزاری دقیق مانور زلزله و از سوی دیگر بی‌توجهی یا کم‌توجهی بعضی دیگر از مدیران مدارس به این برنامه است. نگارنده در سال‌های گذشته مستقیما در مدرسه دو‌فرزند خود (یکی دخترانه و دیگری پسرانه) نحوه توجه‌ به مساله مانور زلزله را رصد کرده است. هر دو‌فرزند نگارنده در سال‌های اخیر در مدارس غیرانتفاعی در منطقه‌های یک و چهار تهران تحصیل کرده‌اند. متاسفانه در اکثر موارد کم‌توجهی دیده شده است. (از جمله ناقص برگزار‌کردن برنامه مانور، یا فقط اشاره شفاهی معلم سرکلاس به اینکه امروز روز مانور زلزله است، بدون اینکه اصلا تمرینی اجرا شود! ) به یاد دارم در سال1388 که پسرم در کلاس اول ابتدایی تحصیل می‌کرد، وقتی بعدازظهر روز هشتم آذر از فرزندم شنیدم که مانوری در کلاس آنها برگزار نشده است، فردا صبح برای ملاقات مدیر مدرسه به محل دبستان مراجعه کردم و وقتی دلیل اجرا‌نشدن مانور را سوال کردم، با این توضیح محافظه‌کارانه مدیر مربوطه مواجه شدم که «اولا آن مانور که شما در تلویزیون می‌بینید، فیلم و نمایش است! و چندان واقعیت ندارد! و ضمنا این بچه‌ها کوچک هستند. اگر مانوری برگزار کنیم، بیم آن دارم که هنگام اجرای مانور، بچه‌ها زیر دست‌وپا بروند، آن وقت من جواب پدر و مادر بچه‌ها را چه بدهم!؟» و جواب من این بود که اولا، آن فیلمی که شما در تلویزیون می‌بینید ما خودمان (در پژوهشگاه زلزله) طراح و مجری‌اش هستیم! و حداقل من می‌فهمم که آنچه که شما به‌عنوان گزارش تصویری می‌بینید، چیست. در ثانی به‌دلیل احتمال آسیب که نباید مانور (یا هر برنامه دیگری مثلا ورزش و...) را تعطیل کرد و درضمن اگر زمین‌لرزه‌ای رخ دهد، همین بچه‌های کوچک، اگر تمرین کرده باشند بهتر عمل می‌کنند یا اگر بی‌اطلاع نگه داشته شده باشند و بدون تمرین باشند؟! متاسفانه تلاش‌های فردی و داوطلبانه نگارنده برای بردن تیمی از کارشناسان به مدرسه یکی از فرزندان، در روز مانور برای اجرای برنامه آموزشی تمرین زلزله با استقبال مدیران مدرسه مواجه نشد! موضوع ایمنی مدرسه در برابر زلزله همچنان موضوعی جدی برای بسیاری از مدیران و معلمان نیست! امیدوارم چنین برنامه‌های تمرینی‌ای در کشور سانحه‌خیزی مانند کشور ما مشمول سلایق انتخاب‌های فردی مدیران و معلمان نشود و با جدیت در برگزاری آن بکوشند. اگر زلزله در روز رخ دهد، یکی از آسیب‌پذیرترین مناطق مدارس هستند، پس به‌هوش و آماده باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.