|

شبح «محتوا»ی مطرود

سوزان سانتاگ . ترجمه پویا رفویی

آثار هنری، جملگی بر مبنای فاصله‌ای مشخص از بازنمایی واقعیت زیسته قوام می‌یابند. این «فاصله»، بنا‌بر تعریف، تا حدی غیربشری و غیرانسانی است؛ اثر تا مگر به شکل هنر جلوه کند لازم است سدی باشد بر مداخله احساسی و مشارکت عاطفی که کارکردشان «نزدیکی» است. مقوم سبک در اثر عبارت است از حد نگه‌داشتن و کاربرد به‌جای این «فاصله»، مقررات فاصله. در تحلیل نهایی «سبک» همان هنر است. وکم‌و‌بیش هنر هیچ نیست مگر حالات متنوعی از سبک‌بارگی، بازنمودی انسان زدوده. اما این نگره- که در کنار تنی چند، ارتگا ‌ای گاست به بسط آن می‌پردازد- به‌سهولت در معرض سوء‌تعبیر قرار می‌گیرد، زیرا چنین که برمی‌آید هنری را مدنظر قرار می‌دهد که به‌مقتضای التزام به هنجارهایی منحصر به خود در حکم ملعبه‌ای بی‌ربط و بی‌ثمر است. با حذف گوناگونی دیالکتیک‌های نفس و جهان، که در تجربه آثار هنری دخیل است، ارتگا خود نیز به این سوءتعبیر دامن می‌زند. تمرکز ارتگا فقط و فقط حول محور وجه خاصی از اثر هنری است که در هیات نوع خاصی از اشیا، صرفا بر حسب موازین اشرافیت معنوی جنبه‌ای لذت‌آفرین پیدا می‌کند. اثر هنری در درجه اول شیء «است» نه تقلید؛ و این سخنی است به‌صواب که اعاظم همه هنرها بر اساس فاصله، صناعت، سبک، به‌تعبیر ارتگا بر اساس انسان‌زدایی، شکل می‌گیرد. اما نگره فاصله (و به همین منوال، انسان‌زدایی) راه به جایی نمی‌برد، مگر اینکه جنبشی را به آن اضافه کنیم که توامان هم از جهان پا پس می‌گذارد و هم‌ پا پیش می‌نهد. علاوه بر این، استیلا یا استعلای جهان در هنر یکی از شیوه‌های مواجهه با جهان است؛ یکی از شیوه‌هایی که «خواست» در جهان بودن را تعلیم می‌دهد و تربیت می‌کند. چنین که برمی‌آید ارتگا و حتی رب‌گریه، مبلغ اخیر همین موضع‌گیری، همچنان از طلسم نگره «محتوا» خلاصی نیافته‌اند. زیرا به قصد تحدید محتوای انسانی از هنر و دفع بلای ایدئولوژی‌های فرسوده‌ای از قبیل اومانیسم و رئالیسم سوسیالیستی، که هنر را در خدمت فلان ایده اخلاقی یا اجتماعی جا می‌زنند، برآنند تا یا کارکرد هنر را نادیده بگیرند یا از آن صرف‌نظر کنند. ولی رای به «بی‌محتوابودن» هنر مستلزم «بی-‌کارکردشدن» آن نیست. با وجود دفاعیات جانانه ارتگا و رب‌گریه از ذات فرمال هنر، همچنان شبح «محتوا»ی مطرود در اطراف و اکناف براهین این دو پرسه می‌زند، زیرا به «فرم» وجهه‌ای می‌دهند، مبتلا به کم‌خونی حاد، شرحه‌شرحه مایه عبرت همگان. هیچ برهانی حق مطلب را ادا نمی‌کند مگر اینکه «فرم» یا «سبک» به‌دور از شبح مطرود، به‌دور احساس فقدان، محل تامل قرار گیرد. بدیل جسورانه والری-«ادبیات. آنچه در نظر دیگران «فرم» است، برای من «محتوا» است.»- چندان کارگر نمی‌افتد. دشوار می‌توان کسی را فرض کرد که از تمایزی این‌قدر متداول و ظاهرا بدیهی مبرا باشد. این کار میسر نمی‌شود مگر با اتخاذ موضع نظری متفاوتی که از انسجام بیشتری برخوردار است -چیزی شبیه به نگره «اراده». لازمه چنین موضعی رعایت عدالت میان جنبه‌های ذووجهین هنر است که دو تا دو تا عبارتند از هنر به‌منزله شیء و هنر به‌منزله کارکرد، هنر به‌منزله مهارت و هنر به‌منزله فرم زنده آگاهی، هنر به‌منزله مقوم یا مکمل واقعیت و هنر به‌منزله آشکارگی «فرم»های مواجهه با واقعیت، هنر به‌منزله خلق خود-‌آیین فردی و هنر به‌منزله پدیده‌ای وابسته به تاریخ. هنر از یکسو عبارت است از تعین اراده در شیء یا اجرا، و از سوی دیگر تحریک یا تهییج اراده است. از منظر هنرمند، تعیین نیرو است؛ و از منظر مخاطب، خلق دکوری است تخییلی محض اراده. در‌واقع بهتر آن است که کل تاریخ هنرهای گوناگون را به شکل تاریخ رویکردهایی متفاوت در قبال «اراده» بازنویسی کنیم. نیچه و اشپنگلر پیشتازان قلم‌زدن در این باب بودند. اخیرا «استاروبینسکی» در کتاب «ابداع آزادی» که امهات آن به نقاشی و معماری قرن هجدهم می‌پردازد، در این امر اهتمام ارزنده‌ای به دست داده است. استاروبینسکی با بررسی هنر این دوره را بر مبنای ایده‌های تسلط بر نفس و تسلط بر جهان، تجسمی از رابطه جدیدی میان نفس و جهان تلقی می‌کند. هنر را به چشم نامگذاری احساس‌ها می‌بینند. بنابراین احساسات، عواطف و الهامات به مجرد نامگذاری به‌نحوی بالقوه ابداع می‌شوند و از طریق هنر بلافاصله اشاعه می‌یابند: مثلا، اصطلاح «انزوای احساسی» ملهم از ویرانه‌هایی عموم-پسند و باغ‌هایی است که طراحی آن متعلق به قرن هجدهم است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.