بازتاب جهانی تفاهم «وین»
نزهت امیرآبادیان . آناهیت روحانی
شامگاه دوشنبه ساعاتی پیش از پایان مهلت ایران و قدرتهای جهانی برای دستیابی به توافق هستهای، طرفین، مذاکرات را برای یکدوره هفتماهه تمدید کردند تا به توافق جامع هستهای دست یابند. این رویداد، بازتاب گستردهای در رسانههای جهان داشت. اغلب تحلیلگران تمدید مذاکرات را نشانه عزم دو طرف برای رسیدن به توافق ارزیابی کردند. در این بین نیز برخی رسانهها و تحلیلگران، همسو با بعضی رسانههای داخلی مخالف توافق از عدم دستیابی به «توافق جامع»ابرازخرسندی کردهاند. نمونه چنین تحلیلی در «نشنال اینترست» که رسانه نزدیک به تندروهای آمریکا بهشمار میرود منتشر شد؛ این نشریه عدم دستیابی به تفاهم نهایی و تمدید توافق ژنو را نشانه پیروزی واشنگتن ارزیابی کرد. در ادامه چکیدهای از برخی تحلیلهای رسانههای خارجی آمده است: نگرانی از وسوسههای کنگره روز دوشنبه مذاکرات برای رسیدن به یک توافق نهایی در مورد برنامه هستهای ایران ناکام ماند. اما ایران و شش قدرت جهانی تصمیم گرفتند مذاکرات را تا زمان رسیدن به یک نتیجه بهتر ادامه دهند. ایران تمایلی به تمدید زمان مذاکرات نداشت اما روز دوشنبه اعلام کرد که
تمدید هفتماهه، زمانی قابلقبول است. علاوهبر این هر دو طرف در هفتههای اخیر نشان دادند که بهسوی اهداف نهایی پیشرفت داشتهاند؛ هدف نهایی این گفتوگوها رسیدن به یک توافق دایمی است که بر اساس آن ایران به کشورهای دیگر بقبولاند که فعالیتهای هستهایاش در راستای مقاصد صلحآمیز است و در مقابل، تحریمهای ایران لغو شود. البته این به آن معنا نیست که این توافق حتما حاصل میشود. هر اقدام نادرستی میتواند باعث خرابشدن این گفتوگوها شود. اما مذاکرات باید ادامه یابد زیرا چشمانداز رسیدن به موفقیت وجود دارد و عواقب نرسیدن به توافق وخیم است. یکی از این عواقب میتواند دخالت نظامی آمریکا در خاورمیانه باشد. سال گذشته اوباما اعلام کرد که هیچ گزینهای از جمله گزینه نظامی از روی میز حذف نشده است. اما همه میدانند که اقدام نظامی آمریکا یا اسراییل علیه ایران باعث ایجاد تشنج زیادی در منطقه خواهد شد و منافع آمریکا را به خطر میاندازد. اعضای کنگره بهخصوص رهبران جدید حزب جمهوریخواه باید این سناریو را همواره به یاد داشته باشند و از هرگونه وسوسه برای مداخله در مذاکرات یا تصویب تحریمهای جدید علیه ایران اجتناب کنند. این موضوع یک
بازی سیاسی نیست. توافق زیر فشار تندروها زمانی که وزیر خارجه آمریکا و همتای ایرانیاش در هتل لوکسی در سواحل عمان گفتوگو میکردند، به نظر میرسید که توافق هستهای چندان دور از دسترس نیست. اما با نزدیکشدن به پایان مهلت گفتوگوها، چشمانداز رسیدن به توافق دورتر شد. گفتوگوها به عصبانیت انجامید. به گفته یک دیپلمات آمریکایی که نخواسته نامش فاش شود، دو مردی که در فرهنگ خود، هر دو نجیبزاده محسوب میشوند و رفتار متعارفی در گفتوگوهای پیشین داشتند برای اولینبار صدای خود را بالا بردند و سخنان ناخوشایندی ردوبدل کردند. با این حال دو دیپلمات توافق کردند که مدت مذاکرات را هفتماه دیگر تمدید کنند، تا شاید بتوانند راهی برای حلوفصل اختلافات پیدا کنند. وزیر خارجه ایران مشخصا از سوی تندروها در داخل ایران تحتفشار است و از سوی دیگر جان کری نیز میداند که با پیروزی جمهوریخواهان در انتخابات کنگره موقعیت اوباما تضعیف شده است. از سوی دیگر اسراییل مدام به اوباما هشدار میدهد که فریب خورده است. اگر اسراییل به هر دلیلی توافق بهدستآمده را یک «توافق بد» مینامید بهانه خوبی به دست جمهوریخواهان کنگره میافتاد.
رسیدن به توافق با ایران یکی از اهداف اصلی سیاست خارجی اوباماست که در تمام دوران ریاستجمهوری خود آن را دنبال کرده است؛ توافقی که میتواند روابط با یکی از ماندگارترین دشمنان آمریکا در منطقه را تغییر دهد. از ابتدا نیز این مذاکرات پر از نشانههای امیدبخش، امیدهای نقشبرآب شده و خوشبینیهای پرسروصدا بود. تلاشهای اوباما از سال 2009 کمی پس از رسیدن به ریاستجمهوری آغاز شد که به نوشتن چهار نامه به رهبر عالی ایران انجامید. تا اینکه در انتخابات سال گذشته ایران با انتخاب حسن روحانی به ریاستجمهوری و محمدجواد ظریف به سمت وزارت خارجه، در بسته روابط باز شد. از ابتدای گفتوگو با دولت روحانی، آمریکاییها پیشنهاد کرده بودند که ایران تنها هزارو500 سانتریفیوژ داشته باشد. اما با قرارداد توسعه نیروگاه بوشهر که میان ایران و روسیه امضا شد، مذاکرات در نیمه راه دچار مشکل شد و منجر به آن رویارویی شوم میان کری و ظریف شد. عصر روز دوشنبه لحن صدای ظریف بهطور غیرعادیای خوشبینانه بود. او پیشنهاد داد که در این چندماه میتوان اختلافات را حل کرد و بیاعتمادی را کاهش داد. اما او هشدار داد که هیچکس نباید همانند زمان جنگ سرد رفتار کند،
او گفت: اگر شما در مذاکرات هستهای بهدنبال یک بازی با حاصلجمع صفر باشید، محکوم به شکست هستید. بعدازظهری که موضع غرب سختتر شد 12سال پس از افشای برنامه هستهای ایران، مذاکرات وین آخرین بخش تلاشهایی بود که به شکست انجامید. در ماه نوامبر گذشته، زمانی که اسراییل هشدار داده بود که قصد اقدام نظامی علیه ایران دارد، توافق موقت در ژنو حاصل شد؛ توافقی که باعث شد تنشها کاهش یابد. در دور اخیر مذاکرات حتی یکروز پیش از پایان ضربالاجل در صبح روز یکشنبه، مقامات ایرانی اعلام کردند که مذاکرات پیشرفت خوبی داشته و مذاکرهکنندگان در حال نوشتن پیشنویس قرارداد توافق هستند. اما در بعدازظهر همانروز تغییرجهتی اتفاق افتاد و مواضع غرب سختتر شد. تمدید زمان مذاکرات میتواند برای تلاشهای دیپلماتیک طولانی و پیچیدهای که تاکنون انجام شده، خطرناک باشد. قرار است کنگره جدید آمریکا در ششم ژانویه سال آینده بر سر کار بیاید. اگر جمهوریخواهان کنگره همانگونه که تهدید کردهاند تحریمهای جدیدی علیه ایران اعمال کنند با واکنش شدید تندروهای ایرانی مواجه میشوند. به نظر میرسد بهترین راه، بستن توافقی با قدرت و بهسرعت است.
امیدهای نتانیاهو مذاکرات پیرامون برنامه هستهای ایران در آخرین روز آن شکست خورد. اما دیپلماتها میگویند که امیدوارند در سال آینده به توافق نهایی برسند. یک دیپلمات غربی نزدیک به مذاکرات به خبرگزاری رویترز گفت در چارچوب سیاسی کنونی قطعا میتوان تا ماه مارس سال آینده به یک توافق دایمی رسید. دیپلماتها میگویند پیشرفت زیادی حاصل شده اما نیاز به بحث و تبادلنظر بیشتری است. تریتا پارسی به الجزیره گفت: اینکه برای ادامه مذاکرات توافق حاصل شده مهم است اما با توجه به اینکه شرایط سیاسی در آینده برای تهران و واشنگتن دشوارتر خواهد شد، بهتعویقافتادن زمان توافق ناامیدکننده است. عدم رسیدن به توافق نهایی مورد استقبال بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسراییل قرار گرفت. او در پاسخ به سوالی در مورد مذاکرات وین گفت: از آنجا که قرار نیست توافق در آیندهای نزدیک حاصل شود قطعا نتیجه بهتری حاصل خواهد شد. به احتمال زیاد نتانیاهو امیدوار است که در ابتدای سال آینده مذاکرات به شکست بینجامد. امتیازات تمدید برای دو طرف ایران و کشورهای 1+5 اگرچه در موارد اساسی به توافقی یکپارچه دست نیافتهاند، اما تمدید
مذاکرات برای هریک از طرفین منافع و امتیازاتی را بههمراه دارد. از یکسو ایران با ازمیانبرچیدهشدن پارهای از تحریمها طی توافقات سال گذشته و دریافت مبلغ ماهانه ٧٠٠میلیوندلار از پولهای بلوکهشده خود، آرامشی بیش از پیش به دست آورد. همچنین ایران امیدوار است طولانیشدن دوره مذاکرات منجر به کاهش تحریمها از سوی غرب شود. از طرف دیگر، کشورهای 1+5 نیز امید دارند ایران در مدت پیشرو همکاریهای هستهای خود را به شکل جدیتری پیگیری کند. در این میان آمریکا نیز منتظر اعلام آمادگی ایران بهعنوان قدرت منطقهای برای مقابله با تروریستهای داعش است. این درحالی است که ایران در کنگره آمریکا مخالفان سرسختی دارد که تنها در اندیشه تشدید تحریمها هستند و با رویکارآمدن جمهوریخواهان در ژانویه این خطر جدیتر میشود. حال آنکه چنانچه توافق صورت گرفته بود خطری از بابت حزب جمهوریخواه متوجه ایران نبود. دولت آمریکا اکنون در برابر گزینههای دشواری قرار دارد. ما بردیم مهمترین مساله در رابطه با تمدید مذاکرات این است که در طول دوره تمدید، ایران مانند گذشته موظف است به تعهدات خود پایبند باشد و این به آن معناست که ما از
نتیجه موردنظر تمامی این مذاکرات، بهرهمند هستیم. تمدید مذاکرات بهمنزله این است که ما اکنون زمان بیشتری برای جلوگیری ایران از پیشبرد اهداف هستهای داریم. شروع مذاکرات و توافق جامع سال گذشته تماما بهنفع ماست چرا که مطمئن هستیم ایران در این مدت از فرآیند ساخت بمباتمی عقب افتاده است و در ازای آنچه به دست آوردهایم تنها بخش کماهمیتی از تحریمها را لغو کردهایم که صدالبته شامل تحریمهای نفتی و بانکی نمیشود. چنانچه این مذاکرات تا ابد ادامه یابد ما از ایران شکایتی نخواهیم داشت. این درحالی است که طرف دیگر، دلیل قانعکنندهای برای احساس رضایت از تمدید مذاکرات در دست ندارد. تحریمها کماکان برقرارند و شرایط سخت حاصل از آنها همچنان گریبانگیر ایرانیهاست. اگرچه آنها هرآنچه برای تحدید برنامههای هستهای لازم بود انجام دادند. فرصت تنفس تمدید مذاکرات منجر به ایجاد فرصتی شد تا طرفین بتوانند نفسی تازه کنند، اگرچه این رخداد به مذاق تندروها ابدا خوش نیامد. به نظر میرسد هیچ نتیجهای از مذاکرات این دوره حاصل نشده مگر تمدید که بیشتر به منافع ایران نزدیک است؛ چرا که اگرچه برنامه هستهای ایران پیشرفت
چشمگیری نکرده اما بهطور قطع و طبق خواسته آمریکا متوقف نیز نشده و از سوی دیگر تا پایان مذاکرات همچنان ماهانه ٧٠٠میلیوندلار از پولهای مسدود ایران به اقتصاد این کشور تزریق میشود. نکته قابل ذکر و بیسابقه دیگر این است که تا پیش از این، پس از پایان مذاکرات، طرفین اظهارات تندی درباره عدم همکاری طرف مقابل ابراز میکردند، اما اینبار جان کری با اشاره به حسننیت ظریف لب به تحسین ایران گشود. در هرصورت آنچه از زمان تمدید میتوان برداشت کرد، این است که طرفین (ایران و 1+5) برای توافق بر سر اختلافات حلنشده و تصمیمگیری درباره میزان اعمال محدودیتها در برنامه هستهای فرصت بیشتری نیاز دارند. آنچه پرواضح است این است که واشنگتن در پی اعمال محدودیتهای بیشتر و ایران درست برعکس خواهان لغو تمامی تحریمها با حداقل تحدیدات فعالیتهای هستهای خود است و همین امر کار را دشوار کرده است. این در حالی است که با رویکارآمدن حزب جمهوریخواه در ژانویه آینده، بیم آن میرود که تحریمهای شدیدتری علیه ایران تصویب شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.