|

مرگ زودرس؛ سرنوشت مشترک جوایز ادبی

سحر آزاد: سایه‌‌ای جوایز ادبی ایران را دنبال می‌کند. به موازات آغاز بیشتر جوایز ادبی، حرکتی دیگر نیز شروع می‌شود و نبردی را رقم می‌زند که کمتر جایزه‌ ادبی در ایران به خصوص از سوی بخش خصوصی توانسته است به‌راحتی جان سالم از آن به‌در برد. مرگ زودرس، موضوع مشترکی است که بر فراز جوایز ادبی ایران سایه انداخته است. فهرست جوایز ادبی که در ایران برگزار می‌شوند، کم‌نیستند که‌ از جمله آن می‌توان به جایزه ادبی جلال آل‌احمد، کتاب سال ایران، هوشنگ گلشیری، نویسندگان و منتقدان مطبوعات، روزی‌روزگاری، ‌اصفهان‌، جشنواره‌ملی داستان‌های ایرانی، صادق هدایت، قلم زرین، مهرگان، یلدا، شهر کتاب، داستان‌ علمی‌- تخیلی و فانتزی، جشنواره شعر فجر، «واو» (رمان متفاوت)، پروین ‌اعتصامی، جشنواره داستان انقلاب، تکنیکی‌ترین رمان‌‌سال (فردا)، یوسف، کتاب سال دفاع مقدس، کنگره سراسری شعر دفاع مقدس، کتاب سال شعر جوان (قیصر‌امین‌پور)، کتاب فصل و مسابقه داستانک‌نویسی کشف لحظه ... اشاره کرد که تنها بخشی از رقابت‌هایی هستند که در عرصه ادبیات برگزار شده‌اند. اما آنچه این جوایز را از دیگر نمونه‌های مشابه خارجی آن متفاوت می‌کند، تعطیلی و برگزارنشدن آنها بعد از چند‌دوره است. در بسیاری از کشورهای دیگر نیز جوایز ادبی برگزار می‌شوند. مبلغ جایزه، داوران شناخته‌شده و افراد صاحب اعتباری که در آن شرکت می‌کنند، یکی از مهم‌ترین عوامل شهرت آن جایزه محسوب می‌شود اما در کنار آن باید به سابقه و عمر طولانی چنین اتفاق‌های ادبی‌ای اشاره کرد که آن جایزه را به یک‌برند تبدیل کرده است، همچون جایزه ادبی نوبل یا بوکر؛ اما در ایران با وجود جوایز ادبی زیادی که برگزار شده‌اند، کمتر رویداد ادبی بوده است که عمر آن به نیم‌قرن رسیده باشد. بررسی دلایل آن البته بحثی طولانی و ساختاری است که در این گزارش نمی‌گنجد. با این‌حال به‌طور‌ عمده، نبود حامیان مالی، حاشیه‌هایی که برسر انتخاب بهترین نویسندگان و کتاب‌ها به‌وجود می‌آمد و فشارهای بیرونی باعث شد تا اگرچه دهه70 به‌عنوان اوج دوران برگزاری جوایز ادبی شناخته شود، دهه80 را بتوان به مرگ زودرس این جوایز توصیف کرد. در این میان باید این‌ مساله را هم درنظر داشت که اگرچه تعدادی از این جایزه‌ها هنوز برگزار می‌شوند اما نحوه برگزاری و دست‌و‌پنجه نرم‌کردن با مشکلاتی که با آنها دست‌به‌گریبان هستند، بدنه آنها را نحیف کرده است. یکی از این رویدادها، جایزه ادبی صادق هدایت است که سالانه به آثار انتشار‌یافته در زمینه ادبیات داستانی به زبان فارسی در ایران از سوی دفتر هدایت و وبگاه سخن اعطا می‌شود. این جایزه که امسال هم فراخوان خود را منتشر کرده و قرار است در بهمن‌ماه برگزار شود، در دور دوازدهم به‌دور از حاشیه نبود و به‌دلیل آنچه «در اختیار نداشتن جای مناسب» اعلام شد، مراسم اختتامیه نداشت. جایزه ادبی هوشنگ گلشیری نیز با اینکه اردیبهشت سال‌جاری سیزدهمین‌دوره خود را پشت سر گذاشت، سرنوشت غم‌انگیزتری از جایزه هدایت داشت. این‌جایزه که یکی از معتبرترین جوایز ادبی در ایران است و در میان اهالی فرهنگ جایگاه خوبی کسب کرده بود، از سوی بنیاد هوشنگ گلشیری و پس از درگذشت هوشنگ‌ گلشیری در خرداد۱۳۷۹، به همت فرزانه طاهری، همسر هوشنگ گلشیری و تنی چند از دوستان و دوستداران هوشنگ گلشیری شکل گرفت و هر سال به آثار برتر در حوزه‌های مختلف ادبیات داستانی جایزه می‌دهد. روز اول مرداد، سه‌ماه بعد از اعلام برندگان سیزدهمین دوره بیانیه‌ای از سوی فرزانه طاهری در سایت بنیاد گلشیری منتشر شد که بسیاری از اهالی ادبیات را شوکه کرد. در این بیانیه اعلام شد که جایزه گلشیری بعد از 14سال متوقف می‌شود. در بخشی از این بیانیه آمده بود: «این بنیاد با توقف جایزه قصد دارد تا سایر فعالیت‌های خود را ادامه دهد. تلاش‌های‌مان را معطوف به غنی‌ترکردن وب‌سایت بنیاد می‌کنیم تا منابع مربوط به هوشنگ گلشیری را هرچه کامل‌تر در اختیار علاقه‌مندان این نسل و نسل‌های آینده قرار دهیم. از دسترس‌پذیرکردن نوشته‌ها و مصاحبه‌ها و مقالاتی که در جهان مجازی در دسترس نیستند گرفته تا جمع‌آوردن و عرضه تصاویر و فیلم‌ها و صدای او و نیز آنچه در نقد و بررسی آثارش نوشته‌اند و خواندنش را مفید می‌دانیم. پس نیازهایمان را و فراخوان‌مان را در وب‌سایت اعلام خواهیم کرد. قصد داریم بخشی از وب‌سایت را نیز به نقد و نظر اختصاص دهیم و تلاش خواهیم کرد که این بخش، چیزی به فضای مجازی در حوزه داستان‌نویسی اضافه کند. امیدواریم این بخش به کمک اهل‌فن آنقدر گسترش و عمق بیابد تا بتوان بر آن نام نشریه ادبی گذاشت.» این تصمیم آنقدر قطعی بود که حتی نامه 115نفر از نویسندگان هم باعث نشد تا فرزانه طاهری و هیات مدیره بنیاد هوشنگ گلشیری از تصمیم خود برای تعطیل‌کردن این جایزه مهم ادبی بازگردند و یکی از مهم‌ترین جوایز ادبی ایران بعد از 13‌سال برگزاری به اتمام رسید. نمونه دیگری از رویدادهای ادبی که متوقف شدند، جایزه «روزی‌روزگاری» بود. این جایزه‌ با هدف کمک به ارتقای آفرینش داستانی و کتابخوانی و منحصرا با پشتیبانی مادی بخش خصوصی، در اردیبهشت هر‌سال، به بهترین کتاب‌هایی تعلق می‌گرفت که در سال قبل، در چهار زمینه‌ آفرینش داستان کوتاه فارسی، آفرینش رمان فارسی، اثر داستانی غیرایرانی و ادبیات نمایشی، برای نخستین‌بار در ایران منتشر شده بودند. این جایزه در سال‌۱۳۸۵ از سوی مدیا کاشیگر، دبیر جایزه، پایه‌گذاری و نخستین دوره‌ آن در سال‌۱۳۸۶ برگزار شد که پس از برگزاری چهار‌دوره، دیگر ادامه پیدا نکرد. در سایت این جایزه نوشته شده است: «برگزاری مراسم پایانی «جایزه روزی‌روزگاری»، از سوی دبیرخانه‌ جایزه، تا مدت نامعلومی به تعویق افتاد.» البته در مقایسه با جوایز بخش خصوصی جوایز ادبی دولتی نیز به‌دور از مشکل نبوده‌اند هر چند این مشکلات مانع از توقف آنها تاکنون نشده است. به‌عنوان نمونه جایزه جلال آل‌احمد با اعطای 110سکه، عنوان گران‌ترین جایزه ادبی ایران نام گرفته بود اما این جایزه در شش‌دوره گذشته تنها یک‌بار این تعداد سکه را به یکی از نویسندگان ایرانی داد و در دوره‌های بعد با این توضیح که کسی در مقام رتبه برتر شناخته نشده است، از دادن این جایزه سر باز زد و در هفتمین‌دوره خود که روز گذشته، سوم‌آذر برگزار شد، این روند را تغییر داد و بالاخره 110‌سکه را هدیه کرد. کتاب سال جمهوری‌اسلامی ایران هم با اعطای 50‌سکه به برنده معمولا حاشیه‌های را بر سر ‌پایین‌بودن ارزش علمی‌اش به‌همراه دارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.