نگاهی به مجموعه شعر «یکی بیاید مرا لِهْ کند» فاضل ترکمن
توتها میافتند از شاخه درخت
ناهید کبیری
در آیین بودا کشف رازهای جهان به شیوه شهودی انجام میگیرد و این باور در فرهنگ ژاپن، درک فلسفه و هنر را نیز بنیاد میگذارد. بهعبارت دیگر ادراک پدیدههای هستی، در بطن هنر شهودی قرار دارد و خلاقیتهای هنری را چه در زمینه نقاشی و چه موسیقی و شعر و مجسمهسازی و... به خداوند و هنر خدایی نسبت میدهند و بر این باورند که هنر دارای صدایی درونی و رازی معنوی است. این سفر به درون و یگانگی با ذات خویش به زبان ژاپنی «سمایی» خوانده میشود که به معنای یکدلی و در خود فرو رفتن است. «هایکو» نوعی شعر کوتاه متداول در ژاپن است که با طبیعت و شهود ارتباطی تنگاتنگ دارد. حسی ناگهانی است که در یک لحظه متولد میشود و این لحظه که لحظه حال و اکنون است، با یک جرقه و اشراق آنی، شعر را به وجود میآورد. این نوع شعر برای شکوفاشدن با ذهن نیز ارتباط پیدا میکند. هایکو از یکسو به طبیعت و زندگی نزدیک است و از سوی دیگر با ادبیات فاخر فاصله دارد. مضمونهای هایکو سرشار از بار معنایی وسیع و عمیق و عرفانی است. هر چه هست، هایکو بازتاب فرهنگ و منش ژاپنی است چراکه ژاپنیها اهل اطناب و پرگوییهای استدلالی نیستند و بیشتر شهودیاند. اما هدف من از پیش
کشیدن شعر هایکو در این فرصت اندک این است که گفته باشم هر شعر سطحی و نازل و پیشپاافتادهای بهصرف کوتاهبودن شعر نیست. هایکو نیست. مثل همین شعرکهای اساماسی که اینروزها از صفحات فیسبوک ۲۰۰، ۳۰۰ لایک میگیرند و در دفترهای شعر هم حتی به چاپ میرسند. این شعرگونهها که با حرفهای روزانه و اطلاعرسانیهای معمول تفاوت چندانی ندارند، از همه جنبههای زیباشناختی بیبهرهاند. حتی اگر نویسنده همه کوشش خود را در جهت ایجاد وزن و سرهمکردن قافیه هم به کار برده باشد. نیما، با نگاهی تازه به جهان، چارچوبها و قراردادهای ازلی و تکراری را درهم ریخت و در دریای ساکت و صامت شعر کلاسیک امواج تازهای ایجاد کرد که بتواند به شعر روزگارش که روزگار امروز نیز هست، اعتلا ببخشد و شعر متحولشده مدرن امروز را تا آن سوی مرزهای جغرافیا گسترش بدهد. نیما هرگز انتظار نداشت که ساختار تازه زبان و نگاه و فرم مورد نظر او، روزی اینگونه به ابتذال و سادهپسندی و هرجومرج و ذهن و زبانی شلخته درآید و با شعریت و ادبیت فاصلهای از زمین تا آسمان برقرار کند. جای شگفتی نیست اگر با تحولات سیاسی و اجتماعی، در شعر و داستان هم تغییرات و تحولاتی به
وجود آمده باشد؛ اگرچه مثل هر پدیده دیگری گاه درخشان و گاه نازل... شعرهایی که در جهت ایجاز و کوتاهی شکل گرفتهاند، از دستاوردهای همین زمان هستند؛ شعرهایی با مضامین عشق، مرگ، اضطراب، رویا، ناامیدی، خیال و غیره. این شعرهای کوتاه با آنچه از هایکو یاد کردم متفاوت است و نگاه و فرم و حالوهوای خودش را دارد و در میان بسیاری از شاعران جهان هم متداول است. این نوع شعرهای کوتاه اغلب دارای کاربرد زبان معاصر است و به مفاهیم غافلکننده و ابعادی حجیم میپردازد. مثل این شعر کوتاه از شاملو که سرشار از تصویر و حس و تفکر است: «سلاخی سخت میگریست/ به قناری کوچکی/ دل باخته بود». در عصر ما که سرعت تکنولوژی انسان را با سرعتی غریب در محور شتابزدهاش به پیش میراند، فرصت و حوصله خواندن شعرهای بلند و رمانهای قطور را نیز از او میگیرد. این نکته میتواند توجیهی باشد برای گسترش شعرهای کوتاه که از ضرورتهای زمان ماست. یکی از دفترهای شعری که به تازگی خواندهام، «یکی بیاید مرا لِهْ کند» سروده فاضل ترکمن است که از سوی انتشارات «مروارید» به چاپ رسیده است. این کتاب در ژانر همین شعرهای کوتاه است که اغلب از پنج تا شش یا هفت سطر
فراتر نمیرود. البته شعرهای بلندتر یک تا دوصفحهای هم در این مجموعه دیده میشود که خوشخوان و روان است. مثل شعر «تاریخ مصرف در گذشته است» که از شعرهای خوب این کتاب است. این شعر که از موتیف عاطفی و اجتماعی برخوردار است، سرشار از حس معصومیت کودکانهای است که بهشدت با مخاطب همذاتپنداری میکند. شعر با این چند سطر آغاز میشود: «در حال انقراض هستم/ مثل پادشاهان کتابهای درسی تاریخ/ مثل دایناسورهای عصر حجر/ ...». همانطور که از نام کتاب پیداست، اغلب شعرهای این مجموعه شعرهایی معترض و سرشار از عصبیت شاعرانهاند که از بطن روزگار امروز سربرآوردهاند: «توتها میافتند/ از شاخه درخت/ من میافتم روی تخت/ یکی بیاید مرا لِهْ کند... ». در بسیاری از شعرهای ترکمن فرم و محتوا به سادگی با هم جفتوجور میشوند و ذهن و زبان با هم میآمیزند تا دلتنگیها و اندوه شاعر را با خود به گوشههای پریشان زمان ببرند: «دلم گرفته است / دلم گرفته است / دوبار گفته بودی، فروغ! / من بیستبار میگویم / دویستبار میگویم...». روحی صمیمانه و همراه با صداقت در بیشتر شعرهای این مجموعه دیده میشود و حسی از جنس حسرت و نوستالژیا فضای تنگ روزگار
شاعر را به تصویر میکشد: «بگذار لحظهای به جای تو/ گریه کنم/ تکیه کنم به سرنوشت زشت پیچدرپیچت/ به روزگار هیچت/ و محزونتر از همیشه نی بزنم با قلیانت/ قلیان عزیزتر از جانت...». یکی دیگر از ویژگیهای شعر فاضل ترکمن با همه حس تنهایی و غم غربتش، طنز هوشمندانهای است که اگرچه اندک، اما فضای شعر او را از ملال و تلخی به در میآورد و حسی خوشایند به مخاطب منتقل میکند: «نانتان به نرخ روز/ بیسوخت و سوز/ آماده است/ بفرمایید بلمبانید! / فقط اسراف نکنید/ هرچند وجود شما در دنیا/ عین اسراف است». با اینهمه، در این دفتر شعر 147صفحهای شعرهایی گس و نارسیده در کنار شعرهای خوب و تاملبرانگیز هم چیده شده که بهنظر من غیرضروری بوده است. بهتر بود این شعرها با وسواسی که از ویژگیهای یک هنرمند است بازخوانی میشدند؛ شعرهایی که بیتردید بر حجم این مجموعه افزودهاند، اما بر فضای شاعرانه کتاب چیزی نمیافزایند. به شکلی توضیح واضحات هستند. مضمونهایی دستمالیشده و تکراری و جملات قصارند. از آن معصومیتهای کودکانه و آن پایانبندیهای غافلکننده بهرهای نبردهاند و بهعبارتی سیاهیلشکرند. شعر قصه «عجیب زندگی»: «غمانگیز است
تنهایی/ وقتی میان اینهمه / هیچکس نیست / غمانگیز است تنهایی». یا: «میدونی؟ / راستش! / خب! / آره! / خندهداره! / با اینکه ازت متنفرم/ خیلی دوستت دارم!». در مجموعه شعر «یکی بیاید مرا لِهْ کند» بهغیر از آنچه گذشت شعرهایی را میبینیم که زبان ساده امروزین را با کاربرد قافیههای بجا در خدمت شعر در آوردهاند: «چیزی نخواستم از خدا/ جز تو / پنجره/ انتظار/ دیدار/ و اینهمه/ یعنی: / بهار...». یکی بیاید مرا له کند/ فاضل ترکمن/ نشر مروارید
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.