|

3 آذر تاریخ‌ساز

مجید تفرشی . تاریخ‌نگار و کارشناس مسایل بین‌المللی

چنین به نظر می‌رسد که هر اتفاقی در روز 24نوامبر (سوم‌آذر) درباره پرونده هسته‌ای ایران رقم بخورد و هر نتیجه‌ای از گفت‌وگوهای جاری در وین حاصل شود، از روز پس از آن، شرایط ایران در عرصه جهانی و مناسبات ایران با جامعه بین‌المللی وارد مرحله کاملا جدید و متفاوتی خواهد شد. در 16ماه گذشته و از زمان آغاز دور جدید مذاکرات ایران و شش‌قدرت بزرگ جهانی، به‌طور موازی تلاش‌هایی در هر دو سوی عالم برای به شکست‌کشاندن کامل یا به‌موفقیت‌رساندن کامل این روند طولانی و فشرده در جریان بوده است. لابی‌های ضدایرانی، نومحافظه‌کاران آمریکایی، اسراییلی و شرکای تندرو اروپایی آنان به همراه سران شماری از کشورهای عربی منطقه خلیج‌فارس و خاورمیانه با انگیزه‌های گوناگون و با احساس نگرانی شدید، در تلاش‌اند تا اجازه رسیدن به یک توافق منصفانه، جامع، ماندگار و مورد رضایت طرفین را ندهند. در ایران هم گروه‌های مختلفی در همین راستا کار می‌کنند و بی‌وقفه بر طبل نومیدی کوبیده و دلواپس دستیابی به چنین توافقی هستند. گروهی از دشمنان دستیابی به توافق، در خارج از ایران معتقدند که اساسا هرگونه گفت‌وگو با ایران و به‌ویژه دستیابی به چنین توافق تاریخ‌سازی منجر به بالارفتن جایگاه و موقعیت ایران می‌شود و به جای آن فقط باید در جهت براندازی کل نظام تلاش کرد. از سوی دیگر، رقبای داخلی باراک اوباما و بعضا رهبران اروپایی ضمن اذعان به اهمیت دستیابی به چنین توافقی، تلاش می‌کنند تا از موضوع به عنوان ابزاری سیاسی در عرصه رقابت‌های داخلی استفاده کرده و با سیاست دفع‌الوقت یا به‌شکست‌کشاندن آن، انجام چنین توافقی را موکول به‌روی‌کارآمدن دولت موردنظر خود کنند. در ایران نیز برخی معتقدند که انقلاب اسلامی در استراتژی و هدف و نه لزوما در تاکتیک و به طور موردی و نیاز، در ستیز با غرب است و دستیابی به یک تفاهم و توافق با غرب به معنای عدول از ارزش‌های انقلابی است. برخی نیز، همچون کارشکنی‌های اواخر دوران زمامداری محمد خاتمی، بر این باورند که دستیابی به یک‌توافق نهایی و مطلوب با قدرت‌های غربی ضروری است، ولی نباید اعتبار چنین کاری را به حسن روحانی و تیمش داد و با مخالفت و کارشکنی در روند موجود مذاکرات باید توافق را دست‌کم موقتا به حالت تعلیق و شکست کشاند تا در دولت‌های بعدی، خودشان موفق به انجام این کار شده و اعتبار ناشی از آن را از آن خود کرده و صرف ماندگاری جریان و دیدگاه خود بکنند. بر این دو دسته اخیر در هر دو سوی عالم باید طبقه جدیدی را نیز افزود؛ افراد و جریان‌های آشکار و نهان داخلی و خارجی که از ابتدای طرح مناقشه هسته‌ای ایران با غرب به تدریج شکل گرفته و به برکت سیاست خارجی دوران هشت‌ساله ریاست‌جمهوری محمود احمدی‌نژاد به طور حیرت‌انگیزی قدرتمند و تاثیرگذار و گسترده نیز شده است. اینان کسانی هستند که با مشارکت شرکای خارجی خود، به بهای فقیر و ضعیف‌کردن اعتبار سیاسی و بنیه اقتصاد و معیشت ایرانیان، خود به ثروت‌های ناشی از تحریم‌ها دست یافته و در لباس خیرخواهی و فداکاری برای رفع مشکلات ایران، ضمن آنکه مانع برقراری مناسبات سالم و متعارف اقتصادی ایران با جهان شده‌اند، با بهره‌بردن از نقض تحریم‌ها، دورزدن آنها و رواج‌دادن بازار سیاه و تجارت غیرقانونی، عملا بزرگ‌ترین سد بازگشت ایران به چرخه سیاسی و اقتصادی معمول و رایج قانونی جهانی شده و می‌شوند. در این مورد دیگر دستاورد مهم دولت احمدی‌نژاد، ایجاد جبهه واحد و مرتفع‌کردن همه اختلافات مرسوم و سنتی اروپا و آمریکا بر سر ایران بود. در شرایطی که در برهه‌های مختلف تاریخی در سال‌های پس از انقلاب، ایران موفق شده بود تا از این اختلاف دیدگاه و عملکرد بین آمریکا و اروپا به سود خود بهره ببرد، به لطف سیاست خارجی احمدی‌نژاد، غرب به‌طور یکپارچه علیه ایران متحد شد. در آن دوره پرونده حقوقی و فنی هسته‌ای ایران، جنبه سیاسی، نظامی و امنیتی نیز به خود گرفت و هزارتوی توطئه‌های ضدایرانی به مدد سوءسیاست دولت‌های نهم و دهم عرصه را بیش از پیش برای ایران تنگ کرد. با این همه در طول دوران مطرح‌شدن پرونده هسته‌ای ایران، اگرچه خسارت‌های ناگواری متوجه طرف ایرانی شده، ولی نه غرب توانست ایران را به زانو درآورده و تسلیم کند و نه ایران توانست بی‌اعتنا به قطعنامه‌های اقتصادی، سیاسی و نظامی اروپایی، آمریکایی و بین‌المللی راه خود را ادامه دهد. جامعه بین‌المللی به‌درستی دریافته که شرایط ایران تحت هیچ شرایطی قابل اغماض نبوده و توانایی‌های بالقوه و بالفعل ایران در منطقه و جهان را نمی‌توان نادیده گرفت. ایران نیز به‌درستی دریافته که ادامه سیاست بی‌اعتنایی به غرب و تلاش برای دورزدن تحریم‌ها، روزبه‌روز کارآیی خود را از دست می‌دهد. اکنون با همه اختلاف‌ها و توافق‌های نسبی، دو طرف به‌شدت در تلاش هستند در ساعت‌های باقی‌مانده تا پایان روز سوم‌آذر به توافق دست یابند. شواهد موجود نشان‌دهنده آن است که شکست مطلق مذاکرات تقریبا متصور نیست و دستیابی به یک‌توافق کاملا مطلوب و مورد رضایت قطعی طرفین نیز بخت زیادی ندارد. در این میان به نظر می‌رسد که شاید دستیابی به یک توافق ضمنی در بسیاری از موارد مورد اختلاف و لغو بخش‌هایی از تحریم‌های ضدایرانی در این مرحله و تلاش‌های آتی برای توافق کامل‌تر در آینده، بیشتر متصور است. البته هنوز هیچ‌کس احتمال دستیابی به یک توافق قطعی را از نظر دور نداشته است. ایران باید توجه داشته باشد، که نباید توقع معجزه یا فاجعه از این مذاکرات داشت. بهبود روابط ایران با غرب و عادی‌سازی مناسبات اقتصادی، دیپلماتیک و سیاسی یک‌شبه تخریب نشده و اصلاح آن نیز یک‌شبه صورت نخواهد گرفت. این یک روند درازمدت و پروسه‌ای راهبردی است، مهم بازاندیشی و کلان‌نگری هر دو سو در این روند و آگاهی از موقعیت سنگ‌اندازان در هر دو سو در جهت این بهبود شرایط است. به باور نگارنده ایران باید ضمن استفاده از تجربیات و دستاوردهای کارشناسان دولت‌های پیشین، توجه داشته باشد که این روند احتمالا در طول سه تا هفت‌سال باقی‌مانده از دولت روحانی به پایان نخواهد رسید و باید آماده احتمالا یک‌دهه کشمکش و چانه‌زنی در این مسیر بود. سوم‌آذر/ 24نوامبر را به‌عنوان روزی تاریخی باید به خاطر سپرد. این روز آغاز دوران جدیدی برای ایران در ارتباط با جامعه بین‌المللی خواهد بود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.