|

محمدرضا بهشتی:

فهم دیگری به‌مثابه بخشی از خود

بحث من در اینجا درباره جایگاه «دیگری» در فلسفه اخلاق است. فلسفه اخلاق در آکادمی‌های فلسفه ایران چندان مورد توجه قرار ‌نگرفته. اگر فلسفه و حکمت با مسایل و مشکلات درون زندگی مرتبط نباشد و با آنها آغاز نشود و در پایان مجددا به آنها بازنگردد، خواهد مرد. به‌لحاظ تاریخی، حکمت را می‌توان به سه‌بخش تقسیم کرد: نخست، حکمت نظری که برترین دانش‌ها دانسته می‌شد؛ چرا‌که غایت آن درون خودش است و در ‌آن نظر برای نظر دنبال می‌شود. دوم، حکمت عملی است که به افعال ما بازمی‌گردد و به سه‌بخش تقسیم می‌شود: اخلاق که به حوزه فرد مربوط است، تدبیر منزل که مربوط‌به خانواده‌هاست و سیاست که به دولتشهر مربوط است و سوم، دانش صناعی است که به فعلی نظر ‌دارد که تولیدی را به‌همراه‌ دارد. طبیعتا از میان این شاخه‌ها، آن شاخه‌ای که بیشترین نسبت را با «دیگری» دارد، حکمت عملی و به‌صورت خاص اخلاق است. اما اگر بخواهیم به شیوه‌ای تاریخی مساله «دیگری» را مطرح کنیم، باید آن را از یونان و ذیل مساله «غیر» دنبال کرد. افلاطون نخستین متفکری است که به مساله غیر توجه کرد. وی در محاورات متأخرش همچون محاوره سوفیست این مساله را در تقابل با سوفیست‌ها مطرح می‌کند. افلاطون از زاویه‌ای به‌بحث می‌پردازد که در نظر سوفیست‌ها میان گزاره‌های صادق و کاذب تفاوتی وجود ندارد. بنابراین اگر کسی بگوید «معدوم و ناموجود هست» گزاره صحیحی بیان کرده است. اما افلاطون بر این باور است این گزاره تنها زمانی صحیح است که معدوم را به‌مثابه عدم و ملکه وجود در نظر بگیریم. به‌این‌معنا که نوع خاصی از ناموجودبودن، می‌تواند موجود باشد، مثلا یک‌چیزی می‌تواند آبی نباشد یا لیوان نباشد. اما از چیزی که به‌طور کلی نیست، نمی‌توان خبری داد: «المعدوم لایخبر عنه». اما اگر معدوم و ناموجود را ناموجود از نوع خاصی از وجود بفهمیم، در آن صورت ناموجود به معنای غیر خواهد بود. ایستگاه تاریخی بعدی برای طرح این مساله ارسطو است. ارسطو نیز بر این باور بود که وصف غیراز آن دست وصف‌هایی است که به هرموجودی تعلق می‌گیرد. هرچیزی خودش، خودش است و برای خیلی چیزهای دیگر «غیر» است. اما با یک‌جهش تاریخی بلند به نوافلاطونیان و به‌صورت‌خاص فلوطین می‌رسیم. او بحث غیر را ذیل بحث واحد طرح می‌کند. واحد ورای غیریت و این‌ همانی است اما صادرِ نخستین عقل است. کار عقل تفکیک‌گذاردن میان «همان» و «غیر» است. در این نگرش «غیر» به‌عنوان امری مستقل قوام می‌یابد. اما در فلسفه معاصر متفکرانی که بیش از دیگران مساله غیر را مطرح کرده‌اند، فیشته و هگل هستند. در نگرش ایشان روح همزمان با تقویم خود به‌مثابه خود، غیر را به‌مثابه چیزی «به‌جز خود» تقویم می‌کند. در دیالکتیک تاریخی هگل، روح با پیشروی در تاریخ تمام غیرها را در خود جذب و هضم کرده و آنها را جزوِ خود می‌کند. نکته مهم در نگرش این فیلسوفان این است که اگر غیری نباشد، منی نیز وجود نخواهد داشت. غیر، حد من است؛ اما من ‌نیز حد غیر هستم. پس دیالکتیکی میان «من» و «غیر» برقرار است که هیچ‌یک از ما مستقل از دیگری وجود نخواهد داشت. بهترین محل فهم این دیالکتیک، عشق است. معشوق حد عاشق است اما به‌طور همزمان اگر معشوقی نباشد، عاشقی نیز وجود نخواهد داشت و اگر عاشقی نباشد، معشوقی موجود نخواهد بود. اما در فلسفه معاصر، مکتب اگزیستانسیالیسم یکی از مهم‌ترین مکاتبی بوده که مساله دیگری را طرح کرده است. از نگاه آنها هم‌بودگی با دیگری و دیگران جزو اوصاف وجودی ماست. یعنی بودن ما بودن-با-دیگری است. به‌تعبیر ساده‌تر وجود ما بند به‌وجود دیگری است. در این نگرش «دیگری» چیزی مستقل از ما به شمار نمی‌آید، بلکه بخشی از ماست. حال به پرسش اصلی بحث خود می‌رسیم: در فلسفه اخلاق چه ‌تلقی‌ای از دیگری داریم؟ آیا دیگری غیر از ماست؟ در این صورت آیا حکم اخلاقی به‌مثابه حکمی عقلانی ممکن خواهد بود؟ به‌طور کلی در فلسفه جدید مساله محوری فلسفه اخلاق، یافتن مناط فعل اخلاقی است. مهم‌ترین نسبت در اخلاق نسبت «من با دیگری» و «انسان با انسان» است. البته در چهار‌دهه اخیر نسبت‌های متفاوتی همچون نسبت «انسان و طبیعت» نیز به‌عنوان مساله اخلاق و مسوولیت اخلاقی ما مطرح شده است. اما همچنان مهم‌ترین مساله در اخلاق، مساله من با دیگری است. حال پرسش اصلی ما به ‌این‌صورت بیان خواهد شد: چه ‌تلقی‌ای از دیگری می‌تواند فعل اخلاقی را به‌عنوان فعل عقلانی توجیه کند؟ فلسفه اخلاق زمانی معنا‌ پیدا ‌خواهد کرد که دیگری حد و مقابل و محدودکننده من نباشد بلکه من، دیگری را به‌مثابه خود بفهمم و دیگری و دیگران را در تعریف خودم از خودم جای ‌دهم. دیگری را به‌مثابه چیزهای مختلفی می‌توان دید؛ مثلا به‌عنوان طرف معامله یا کمک‌کار من در زندگی اجتماعی یا حتی به‌عنوان ابزار. اما مسوولیت اخلاقی و اخلاق، زمانی ممکن خواهد شد که دیگری را به نحوی در خودمان جای دهیم و در تصویر خودمان از خودمان دیگری حضور داشته باشد. به‌عنوان نمونه‌ای از مساله اخلاقی توجه داشته باشید که اگر من زباله‌ای را از ماشین خود به‌ بیرون پرتاب کردم و آن زباله را دیگر به «من» مربوط ندانم و آن را مساله دیگران بدانم، در‌این‌صورت دیگری را در تعریف من دخیل ندانسته‌ایم و مشکل دیگران را مشکل خود به شمار نیاورده‌ایم. همین امر سبب ‌می‌شود که آن فعل غیراخلاقی از ما سر بزند. پس شرط امکان اخلاق آن است که دیگری را به‌مثابه بخشی از خود و مشکلات و دردهای آن را مشکلات و دردهای خود بدانیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.