|

دیگری قدرت و سرمایه‌داری

علی‌اصغر مصلح

آخرین ویدیویی که از سوی داعش منتشر شد، تکان‌دهنده بود. در قرن بیست‌و‌یکم 10نفر انسان سر 10نفر دیگر را می‌برند و برای اثبات هویت خود آن را منتشر می‌کنند. چگونه تصویری از دیگری باعث چنین رفتارهایی می‌شود؟ ما اکنون دارای چه تصوری از دیگری هستیم و این قضیه حامل چه تاریخی است؟ شیوه ورود من به بحث تاریخی و فرهنگی است و در این شیوه، واحد اندیشیدن فرهنگ است که شامل رفتارهای فردی و رفتارهای متقابل می‌شود. در پس همه رفتارها و درک‌های ما، نوعی تصور و تلقی از دیگری وجود دارد. حتی درون تصوری که از خود داریم، تصوری از دیگری وجود دارد. بنابراین همواره برای درک و اثبات خود، دیگری را فرض می‌کنیم. بین خصوصیات دیگری و خویشتن نسبت مستقیم وجود دارد و هرچه دیگری قوی‌تر باشد، من نیز قوی‌تر هستم. اما در اندیشه به «دیگری» وارث چه تفکراتی هستیم؟ در روایات تاریخی از مفهوم دیگری، سه‌تلقی از دیگری در فرهنگ‌های ماقبل مدرن، فرهنگ‌های مدرن و فرهنگ‌های معاصر وجود دارد. در تلقی فرهنگ‌های ماقبل مدرن از دیگری تصور از دیگری بیش از آنکه تحت‌تاثیر نظام‌های فلسفی و افکار اندیشمندان باشد، انعکاس تجربه اقوام در طول تاریخ است. به این معنی که امر مشترک در تمام فرهنگ‌های ماقبل مدرن به اینگونه است که دیگری یا دوست است یا دشمن. دوران مدرن تحولی اساسی در اندیشه درباره دیگری ایجاد کرد. مساله زیستن با دیگران و تاثیر آن بر تمام ابعاد فرهنگ مطرح شد. بعد از پیدایش فرهنگ مدرن، تلقی از دیگری وارد مرحله جدیدی ‌شد. هگل در این دوره درباره تلقی از دیگری می‌گوید: «تصور انسان از انسان با مسیحیت آغاز شد.» در آینده تحولات اروپای قرن‌هجدهم به تلقی جدیدی از انسان منجر شد. از هنگامی که مناسبات انسان مدرن تغییر کرد تصورات پیشین نیز استحاله شد. آدام اسمیت در «ثروت ملل» می‌گوید: اگر شما بر سر سفره غذای ملتی نشستید، گمان نکنید به خاطر خیرخواهی قصاب، نانوا و نوع‌دوستی سر این سفره نشسته‌اید، بلکه هرکس در این بین سودی می‌برد. با پیدایش مناسبات مدرن، انسان به تصور انسانیت رسید. اما انسانیتی که متشکل از انسان‌های رقیب است. از قرن‌هجدهم به بعد متفکرانی مانند کانت، هگل و... به موضوع انسانیت توجه کردند. در واقع موضوع انسانیت آرمان عصر روشنگری بود، اما تراز این انسانیت انسان اروپایی بود که ویژگی‌های خاصی داشت. فرهنگ مدرن بازی جدیدی را آغاز کرد که همه باید به آن تن می‌دادند. در این راستا متفکرانی به این موضوع انتقادات خود را آغاز و انسانیت را به معنای مدرن نقد کردند. به این جهت بود که مارکس پیدایش مناسبات اقتصادی جدید را موجب ورود انسان به بیگانگی دانست و رفتار‌های آنتاگونیستی را به دلیل وجود طبقه اجتماعی و این از خودبیگانگی مطرح کرد. امروز در یک‌قرن‌ونیم بعد از مارکس به‌خوبی شاهدیم که آنچه او از فرهنگ مدرن گفت چگونه در حالت بسط‌یافته خود بر همه شوون زندگی مردن جاری است. نیچه نیز بعدها با توضیح نحوه بسط فرهنگ مدرن و قدرت به عنوان بنیان هرپدیده نشان داد در پشت انسانیت پدیدآمده «اراده معطوف به قدرت» است و چنانچه بسط یابد، به نهیلیسم می‌انجامد. امروز طنین حرف‌های نیچه را نیز می‌شنویم. اینکه وجه اول زندگی انسان مدرن نهیلیسم است. وید هم به‌درستی نشان داد که مهم‌ترین رانه بر فعل انسان طبیعت و غریزه است. یاسپرس پیدایش تمدن‌های متفاوت را مثل رودخانه‌هایی می‌داند که به اقیانوس رسیده و همسایه شده‌اند. امروز بین ایران، چین و آرژانتین فرقی نیست. درک امروز ما از دیگران با درکی که از فرهنگ خاص خود داشتیم، دگرگون شده و درک ما از دیگری تابع درک ما از فرهنگ مدرن است. در کشوری مانند ایران که یک گذشته تاریخی دارد، تلقی از دیگری وابسته به معناهای انواع دیگری در دنیای امروزی شده است. می‌توان گفت: تلقی از دیگری حاصل تفکر فلسفی نیست، بلکه حاصل تجربه زیست است و ما وقتی در یک دایره خاص با دیگری‌های مشابه روبه‌رو هستیم، نمی‌توانیم تصوری از دیگری‌های موجود در فرهنگ‌های دیگر داشته باشیم. فیلسوفان بزرگی مانند افلاطون تلقی خاصی از دیگری داشتند و حتی بردگان را انسان نمی‌دانستند. یونانیان نیز فقط خود را انسان می‌دانستند و دیگران را بربر می‌خواندند، بنابراین رسیدن به تصوری از دیگری باید حاصل زیست با انواع دیگری باشد. در 20سال گذشته کتاب «برخورد تمدن‌ها» اثر هانتینگتون همواره مورد توجه بوده است. وقتی هانتینگتون درباره تمدن سخن می‌گوید، تاکید می‌کند ما وارد قرنی شدیم که سرنوشت همه ملت‌ها در دست آمریکاست و آمریکا رقبایی دارد که باید با آن بجنگد. قرن بیست‌و‌یکم، قرن چالش آمریکا با رقباست. آیا به سمت جنگ می‌رویم و دیگری را دشمن و رقیب می‌دانیم یا دیگری را با مهربانی می‌نگریم و با او با مهربانی گفت‌وگو می‌کنیم؟ ما ایرانی‌ها در ابتدای قرن بیست‌و‌یکم نقش خاصی را داشتیم و آن پیشنهاد گفت‌وگوی تمدن‌ها از سوی رییس‌جمهور سابق ایران بود. مساله جنگ در نظریه هانتینگتون و گفت‌وگو تبدیل به دوگانه‌ای شد که سرنوشت ملت‌ها در اثر حرکت به یک‌سوی آن تعیین می‌شد. این به استعداد فرهنگی یک ملت بستگی دارد. در 14سال اخیر در حوزه مناسبات انسانی بیش از هرچیزی روابط تحت‌تاثیر این دوگانه جنگ و گفت‌وگو بوده است. ایرانی‌ها اهل آزار نیستند. اهل انعطافند. خرد جمعی آنها به سمت سازگاری است. چهره فرهنگ ایرانی همواره چهره منعطف و همراهی بوده است. مهندس‌بازرگان در جزوه «سازگاری ایرانیان» که در دهه50 نوشت، به‌درستی در این‌باره سخن گفته است. البته ما در ساختار سرمایه‌داری زندگی می‌کنیم که در آن هرروز نقش انسان‌ها در آن اندک و اندک‌تر می‌شود. تصور ما از دیگری تحت‌تاثیر مناسبات قدرت و سرمایه ساخته می‌شود. باید در نگاهی که به فرهنگ خود با فضای غالب داریم، توجه کنیم چراکه در دنیای امروزی تمامی مناسبات بر قدرت و سرمایه حاکم بوده و البته ساختار غالب نیز نهیلیستی است. مساله غریزه و مصرف‌گرایی نیز بعد دیگری از این ماجراست. اگر بخواهیم در این فضا تنها به برخی از عناصر فرهنگی خودمان بچسبیم، ممکن است این عناصر نیز دود شوند و به هوا روند. بحث‌های روشنفکری هم اگر صرفا معطوف به مسایل سیاسی اما غافل از نگاه فراگیر و جهانی باشد، چه‌بسا به ساده‌لوحی منجر شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.