|

ملاحظات و تاملاتی چند پیرامون مساله افسردگی و خودکشی

خودکشی می‌تواند قابل پیشگیری باشد

هنگامی که صحبت از افسردگی و مسایل مرتبط با آن، نظیر درمان و... می‌شود افکار و پرسش‌های مختلف و بعضا مشترکی ممکن است در ذهن بسیاری از افراد شکل بگیرد. بد نیست نگاهی دقیق‌تر به پاره‌ای از این موارد بیندازیم. برداشت اول: اولین مساله، ماهیت افسردگی است؛ اینکه افسردگی از ‌نظر بالینی (پزشکی)، واقعا یک «اختلال یا بیماری» است و ماهیت زیستی-عصبی پیچیده و پنهان از نظرهای آن، توسط شاخه‌های مختلفی از علوم اعصاب به آهستگی در حال بررسی و شناسایی بوده و به باور بسیاری، از جمله پروفسور «اریک کندل» افراد درگیر با آن نقش و مسوولیت چندانی در دچارشدن به آن ندارند. در جوامع مختلف از جمله ایران، اکثر مردم کم‌وبیش به افسردگی به‌عنوان موضوعی ساده و سطحی می‌نگرند تا یک بیماری به معنای واقعی کلمه. دلیل اصلی بسیاری از آنها هم این است که هرکسی ممکن است دچار این مساله شده باشد یا بشود و درنهایت هم بر آن فایق آید. حتی ممکن است خودشان را مثال بزنند که ما هم دچار این مساله شده‌ایم، ولی توانسته‌ایم بر آن غلبه کنیم پس چیز چندان مهمی نیست در نتیجه نمی‌توان فهمید یا پذیرفت که چرا عده‌ای از این مساله شکایت می‌کنند و ناله سر می‌دهند؟ حتی گروهی از آنها ممکن است پا را فراتر گذاشته و آن را حمل بر لوس‌بازی فرد یا مد و روشنفکری و چیزهای دیگری از این دست بدانند و نه یک بیماری جدی و مشکلی اساسی آن هم با مجموع مشخصاتی که در ابتدا ذکر شد. آنچه مجموعه این افراد مطرح می‌کنند به‌مانند آن است که مثلا بیاییم و مشکلات و دشواری‌های حاصل از قطع عضو، مثلا قطع دست یک‌نفر را نادیده بگیریم آن‌هم با این توجیه که خب ما هم یک‌بار دستمان را با چاقو بریدیم ولی خیلی اذیتمان نکرد و مشکلی هم نبود و خوب شدیم، پس این هم صرفا کمی غم و ناراحتی است و خیلی مهم نیست و مشکل خاصی به نظر نمی‌آید. حقیقت اینجاست که فردی که دچار افسردگی شده است به‌معنای واقعی کلمه رنج و سختی ناپیدا اما بزرگ و سنگینی را تجربه می‌کند، مشقت و عذابی که شاید از بسیاری دردهای جسمانی هم به‌مراتب سخت‌تر و جانکاه‌تر باشد (هرچند که گاهی خود افسردگی هم می‌تواند به بروز مشکلات و ناراحتی‌های مختلف جسمانی منجر شود) با این وجود اکثریت جامعه در مقایسه با بیماری‌های جسمی مقبولیت، همدردی و درک لازم و مناسب نسبت به این مساله و فردی که دچار چنین درد و رنجی است را نشان نمی‌دهند؛ خیلی‌ها به‌خاطر کمبود آگاهی و عدم اطلاع کافی از مساله (یا احیانا به‌نظر برخی، به این دلیل که خودشان دچار مشکل مشابهی نشده‌اند) به‌سادگی آن را نادیده می‌گیرند. نداشتن آگاهی کافی نسبت به یک مساله یا عدم تجربه شخصی آن شرایط، هرگز نمی‌تواند دلیل درست و مناسبی برای نادیده‌گرفتن یا ردکردن آن باشد. برداشت دوم: شاید بارها شنیده باشید که فلان شخص از نظر ظاهری سالم است، ثروت و شهرت و معروفیت بسیار و نیز خانواده‌ای خوب دارد؛ چرا و اصلا چطور ممکن است که افسرده باشد یا حتی فراتر از آن بخواهد دست به خودکشی بزند؟ اصلا مگر وقتی همه اینها را دارید می‌توانید افسرده شوید یا احیانا دست به خودکشی بزنید؟ واقعیت این است که اگرچه موارد گفته‌شده می‌توانند عوامل خطرساز بروز افسردگی را در افراد کاهش دهند اما درنهایت به مانند هر اختلال روانی دیگری افسردگی تمایزی بین افراد قایل نمی‌شود و هر کسی ممکن است دچارش شود، چه پولدار، چه فقیر، چه معروف، چه عادی و... . همانطور که سیگار عامل اصلی ابتلا به سرطان ریه شناخته می‌شود ولی با این وجود بسیاری از افراد غیرسیگاری هم ممکن است در نهایت دچارش شوند، بروز افسردگی در افراد ربطی به مقام و شهرت و ثروت و... آنها ندارد و فرقی بین افراد قایل نمی‌شود و ممکن است سراغ هر کسی برود. بعد از آنکه «رالف بارتون» هنرمند فقید آمریکایی در سال۱۹۳۱ در اوج شهرت و ثروت خودکشی کرد، نامه‌ای از او یافتند که در آن نوشته بود: «همه کسانی که مرا می‌شناسند یا هرکسی که بعدا در مورد من و داستان زندگی‌ام خواهد شنید درباره اینکه چرا این کار (خودکشی) را انجام دادم فرضیات متفاوتی خواهند داشت تا بتوانند آن را به شکلی توجیه کنند. در حقیقت بسیاری از آن فرضیات هم کاملا اشتباه خواهند بود. من در زندگیم مشکلات واقعی چندانی نداشتم و حتی کاملا برعکس، زندگی به‌غایت باشکوهی هم داشتم. از سلامتی (جسمی) کامل برخوردار بودم. باهوش‌ترین، جذاب‌ترین و بهترین دوستان را داشتم. اما از دوران کودکی دچار نوعی مالیخولیا بوده‌ام که در این پنج‌سال اخیر شدیدتر شده... و مانعی برای به‌کاربستن استعدادهایم. کارم را برایم تبدیل به شکنجه کرده و لذت‌بردن از ساده‌ترین خوشی‌های زندگی را برایم غیرممکن کرده است... از یک زن به سراغ زن دیگر، از خانه‌ای به خانه دیگر و از کشوری به کشور دیگر می‌رفتم تا در تلاشی مضحک از خودم فرار کنم...». آنچه او در ادامه می‌گوید دلیل واقعی خودکشی‌اش را روشن‌تر می‌کند، اینکه چقدر وجود خود را دلیلی برای ناراحتی اطرافیان و دیگران می‌دیده و می‌دانسته است. او درواقع نشانه‌های اختلال دوقطبی را نشان می‌داده و از یک مالیخولیای شدید و طولانی‌مدت رنج می‌برده است. با این وجود از یک جهت حق با «بارتون» بوده و آنچه وی در واپسین نامه‌اش به آن اشاره کرد برگرفته از واقعیتی کتمان‌ناپذیر است: اینکه نه‌تنها در آن زمان که حتی اکنون هم بعد از گذشت بیش از 80سال از آن تاریخ و تحولات و دگرگونی‌های گسترده اجتماعی، فرهنگی، آموزشی و... همچنان بسیاری از مردم بیشتر تمایل دارند تا دلایل خودکشی دیگران را اغلب با دلایل ساده‌تری چون مشکلات مالی، کاری، جسمی و... مرتبط بدانند و توجیه کنند تا در نتیجه و اثر مشکلات و بیماری‌های روانی. برداشت سوم: ظرف چندماه گذشته و لابه‌لای اظهارنظرهای فراوان افراد مختلف در مورد مساله افسردگی و خودکشی «رابین ویلیامز» (و احتمالا هر شخص دیگری که عمل مشابهی از او سر بزند) یک نکته مشهود بوده: اینکه بسیاری آن را عملی «خودخواهانه» تلقی کرده و می‌کنند. این نگرش از آنجایی ناشی می‌شود که فکر می‌کنیم احتمالا یک فرد دچار افسردگی شدید که میل به خودکشی دارد با خود دودوتا چهارتا کرده و نکات مثبت و منفی آن کار را بررسی می‌کند و در نهایت با وجود آنکه می‌بیند و می‌فهمد که انجام‌ندادن آن کار به‌مراتب بهتر و درست‌تری از انجامش است باز هم آن گزینه را با «خودخواهی» انتخاب می‌کند و انجام می‌دهد. خب واقعیت این است که اصل ماجرا به‌هیچ‌وجه اینطور نیست. براساس نتایج حاصل از مطالعات انجام‌شده در این زمینه مشخص شده فردی که دچار افسردگی است نمی‌تواند به‌شکلی درست و طبیعی فکر کند یا تصمیم بگیرد. به‌عبارت بهتر وقتی فرد دچار افسردگی شده است در موقعیت‌های مختلف ممکن است به شکلی متفاوت از وقتی که افسرده نبوده یا متفاوت از سایر افراد عادی فکر و قضاوت و رفتار کند و تصمیم بگیرد، همانطور که نفس‌کشیدن افراد در حالت معمولی و در خشکی با نفس‌کشیدن فردی که در یک رودخانه در حال غرق‌شدن است، کاملا متفاوت است. فرد افسرده ارزش خودش را از آنچه هست کمتر می‌بیند و می‌پندارد و آینده برایش کاملا تیره و مبهم است و به نظرش اینطور می‌آید که خانواده، دوستان، همکاران یا طرفدارانش و... همگی بدون حضور او در این دنیا روزگار به‌مراتب بهتری خواهند داشت، بنابراین با چنین دیدگاهی خودکشی در ذهن او به مانند عملی درست و نیکخواهانه جلوه می‌کند. همچنین وقتی صحبت از «خودخواهی» می‌شود تلویحا این مطلب را می‌رسانیم که گویی گزینه‌هایی بهتر و درست‌تر هم روی میز بوده اما فرد تنها و فقط همان گزینه خودکشی را از میان مابقی گزینه‌ها انتخاب کرده است تا از این طریق به «آسان‌ترین» شکل خودش را از شر وضعیت سختی که در آن گرفتار آمده بوده راحت کند. در حالی‌که در عالم واقعیت و در موارد شدید، واقعیت اینگونه نیست. می‌توان گفت یک موضوع محرز است و آن اینکه اگرچه به نظر آن فرد این یک گزینه برای حل‌کردن اساسی مشکلاتش است اما بدون شک «آسان‌ترین و راحت‌ترین» گزینه هم نیست. امروزه علم به‌روشنی نشان می‌دهد که افسردگی توان تفکر معقول و منطقی فرد را به‌شدت تحت‌تاثیر منفی خود قرار می‌دهد به‌طوری که وی دیگر نمی‌تواند همچون وقتی که افسرده نبوده یا به‌مانند سایر افراد عادی فکر کند و قضاوت درستی داشته باشد یا مثلا با اعضای خانواده یا دوست صمیمی‌اش به‌مانند قبل صحبت یا رفتار کند یا حتی در موقعیت‌های مختلف (و چه‌بسا برخلاف سابق) تصمیماتی هرچند ساده را بگیرد. بر داشت چهارم: اینکه در مغز چنین شخصی دقیقا چه اتفاقاتی می‌افتد تا منجر به این شود که از منظر تکامل غریزه بقای فرد، مغلوب خواست وی برای پایان زندگی‌اش شود همچنان موضوعی نه‌چندان روشن و شناخته‌شده برای علم است. در چندسال اخیر مطالعات عصب‌پژوهی امیدوارکننده‌ای به‌منظور بازکردن این گره کور انجام شده است. از جمله در مطالعه‌ای که در مجله معتبر نیچر به چاپ رسید، مشخص شد برخی اختلالات مرتبط با یک ماده شیمیایی به‌نام سرتونین و نیز بخش‌هایی از لوب پیشانی در مغز (منطقه میانی قشر پیش‌پیشانی که عمدتا در ارزش‌گذاری‌های هیجانی و نیز در بازداری شناختی و رفتاری نقش مهمی را ایفا می‌کند) می‌توانند تا حدودی زمینه زیستی- عصبی بروز خودکشی در فرد را به‌وجود آورند. اینطور به نظر می‌رسد با انجام درمان‌هایی هدفمند احتمالا می‌توان این زمینه بروز خودکشی را رفع و خطر وقوع آن را در برخی افراد (مستقل از کلیت و ماهیت اختلال روانی آنها) کاهش داد. برداشت پنجم: افسردگی در اشکال و شدت‌های مختلف دیده می‌شود و دلایل بروزش هم می‌تواند بسیار متفاوت باشد؛ مثلا در بسیاری از افراد جدایی از همسر، استرس‌های شغلی، مشکلات مالی و... می‌تواند در زمره مهم‌ترین علل بروز آن عنوان شود. اغلب هم جلسات مشاوره و روان‌درمانی همراه با مصرف برخی داروها (در صورت نیاز و در برخی از موارد که روانپزشک صلاح می‌داند) می‌تواند نتایج مثبتی را برای فرد به همراه آورد و حتی بسیاری از متخصصان تا پیش از این بر این باور بوده‌اند که در بسیاری موارد ترکیب این‌دو می‌تواند بهترین رویکرد درمان در افسردگی تلقی شود. با پیشرفت‌های صورت‌گرفته (از جمله آنچه پیش‌تر درباره آن صحبت شد) می‌توانیم امیدوار باشیم که در آینده‌ای نه‌چندان دور بتوانیم به شکلی موثر بهترین رویکرد و روش درمان متناسب با هرفرد را برایش مشخص کرده و به‌کار بندیم. اما از دیرباز و تاکنون گروهی هم در مخالفت با مساله درمان‌های دارویی، عنوان می‌کنند درمان‌های دارویی نمی‌تواند چندان مفید باشد و حتی در نهایت باعث مرگ افراد (خودشان یا دیگری، در نتیجه اثرات دارو) می‌شود در حالی‌که تحقیقات علمی هرگز چنین چیزی را نشان نداده و نمی‌دهند و این سخنی بیهوده و فاقد ارزش است چراکه در صورت صلاحدید متخصص روانپزشک، دارودرمانی می‌تواند به تغییر شرایط و بهبودی و درمان فرد منجر شود. فردی چون «رابین ویلیامز» امکان دریافت بهترین خدمات درمانی ممکن را داشت و به‌نظر می‌رسد حداقل از زمانی که برای اولین‌بار به‌صورت عمومی مشکلش را تا حدودی و به نحوی مطرح کرد (و طی سال‌های بعد از آن) تلاش کرد تا در جهت درمانش واقعا آنچه را که می‌تواند انجام دهد. با این وجود پایان ماجرا بسی غم‌انگیز بود. از این‌رو یک درس مهم دیگر از این مساله می‌تواند درک اهمیت «کمک‌خواستن» باشد؛ آن هم به‌خصوص زمانی که واقعا در نتیجه افسردگی میل به خودکشی در فرد شکل یا بیش از پیش قوت گرفته است. خودکشی می‌تواند قابل پیشگیری باشد. درک این مساله و قراردادن آن در گوشه‌ای از ذهن ضروری است که اگر هریک از ما در چنین موقعیت خطیری قرار گرفت، لازم است تا حتما و سریعا از شخص یا جایی دیگر کمک بگیریم، قبل از آنکه دیر شود. خودکشی پاسخی ابدی به مشکل یا مشکلاتی است که اغلب موقتی و گذرا هستند. خیلی‌ها ممکن است بارهاوبارها تلاش کرده باشند تا کمک‌های لازم را دریافت کنند، اما با این حال پیشرفت و نتیجه مثبتی به‌دست نیاورده باشند و در نتیجه درد و رنج روانشان چنان برایشان غیرقابل تحمل به نظر آید که خودکشی را به منزله تنها راه نجات ببینند و همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، از آنجا که متاسفانه (و به اشتباه) به نظرشان می‌آید زندگی دیگران بدون آنها بسیار بهتر خواهد بود، عواقب و هزینه‌های واقعی کارشان (برای دیگران) را نمی‌توانند به‌درستی بینند و ممکن است دست به این کار بزنند. در این مواقع لازم است حتما به سراغ گزینه دیگری برای کمک رفت، روانپزشک یا روانشناسی دیگر و امتحان روشی دیگر. استرس عاملی مهم است که ترکیب آن با برخی اختلالات روانی از جمله افسردگی می‌تواند در زمره مهم‌ترین عوامل خطرساز خودکشی قرار گیرد. به‌تازگی نتایج حاصل از کالبدشکافی «رابین ویلیامز» نشان داد گمانه‌زنی‌های اولیه درباره دچارشدنش به یکی از انواع بیماری زوال عقل (دمانس) صحت داشته و این نه‌تنها می‌تواند به‌نوعی توجیه‌کننده برخی رفتارهای نسبتا عجیب روزهای پایانی عمرش باشد که به روشنی تصویری واضح از حجم بالای استرس حاصل از این مساله را که وی تجربه کرده، پیش‌روی ما قرار دهد، چراکه احتمالا خودش هم مانند سایر اعضای خانواده‌اش از این تغییرات و قرارگرفتن در چنان سیر قهقرای بی‌بازگشتی آگاه بوده است. ترکیب مجموعه عوامل گفته‌شده و از جمله استرس با نوشیدن الکل، استعمال دخانیات یا موادمخدر یا حتی بودن در مکان‌هایی که بالقوه می‌توانند خطرناک (مناسب برای خودکشی) باشند، می‌تواند خطر را به‌طور جدی تا بالاترین سطح افزایش دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.