|

مقایسه ماموریت «روزتا» با دیگر ماموریت‌های بین‌سیاره‌ای

سفری 10‌ساله با پایانی شگفت‌انگیز

احسان سنایی

بعدازظهر چهارشنبه هفته گذشته (۲۱آبان‌ ۱۳۹۳)، بشر برای نخستین‌بار موفق شد کاوشگری را به شکل آرام و کنترل‌شده، بر سطح هسته یک دنباله‌دار فرود آورد. سطح‌نشین «فیله»، حدود یکصدکیلوگرم وزن دارد و هم‌اندازه یک ماشین‌لباسشویی معمولی است، با این همه توانست چنین مانور سختی را با موفقیت انجام دهد. اما اگر اوضاع همچنان بر وفق مراد دانشمندان پیش برود، ممکن است فهرست «ترین»ها و «اولین»های ماموریتی که در آن شرکت دارد، همچنان مفصل‌تر شود. در این مقاله، با طرح چندین‌سوال متداول، نگاهی خواهیم داشت به آنچه که ماموریت اروپایی «روزتا» را نسبت به دیگر ماموریت‌های بین‌سیاره‌ای‌ انجام‌شده، ممتاز می‌کند. ماجرای «روزتا» چیست؟ ماجرای این ماموریت از سال۱۹۹۳ آغاز شد یعنی از زمانی‌ که سازمان فضایی اروپا (اسا) طی تدوین نخستین راهبرد علمی بلندمدت خود (موسوم به برنامه «هورایزن۲۰۰۰»)، با پیشنهاد انجام ماموریت خطیری به هسته یک دنباله‌دار موافقت کرد. در آن مقطع، سازمان فضایی ایالات‌متحده (ناسا) رسما از تصمیم خود مبنی بر سرمایه‌گذاری در پروژه مشابهی موسوم به «ملاقات با دنباله‌دار، گذر از کنار سیارک» انصراف داده بود، بنابراین سازمان فضایی اروپا برخلاف دیگر پروژه‌های بزرگ‌مقیاس مشابه نظیر تلسکوپ فضایی هابل و مدارگرد مریخی «مارس‌اکسپرس»، به‌تنهایی عهده‌دار انجام چنین ماموریتی شد؛ آن‌هم در شرایطی که بودجه تخصیصی سازمان، عملا کفاف الحاق سطح‌نشینی را که مهندسان اروپایی برای چنین ماموریتی تدارک دیده بودند، نمی‌داد. بنابراین اسا پس از رد طراحی اولیه کاوشگر (که مبتنی بر طرح فضاپیماهای سری «مارینر مارک۲» ناسا بود که هرگز عملی نشدند)، تصمیم گرفت از طرح منحصربه‌فرد خود برای این ماموریت پرده بردارد؛ این‌بار با بودجه‌ای معادل یک‌میلیاردو۴۰۰میلیون‌یورو. این فضاپیمای تازه، شامل بدنه‌ای بود به وزن تقریبی 150کیلوگرم و مجموعا 11ابزار علمی، که وزن مدارگرد را روی‌هم‌رفته به سه‌تن می‌رساند. سطح‌نشین همراه آن نیز به 10ابزار علمی دیگر مجهز بود، به‌طوری‌که وزن مجموع سطح‌نشین هم به یکصدکیلوگرم می‌رسید. از طرفی انرژی فضاپیما برخلاف طرح فضاپیماهای «مارینر مارک۲»، نه با استفاده از پیل هسته‌ای، بلکه با صفحه‌های خورشیدی تامین می‌شد. چنین اقدامی در آن زمان البته بی‌سابقه بود، چرا که انرژی خورشید از فاصله نیم‌میلیارد کیلومتری مقصدی که برای ماموریت تعیین شده بود، آنقدر کم می‌شد که امیدی به عملکرد مطلوب فضاپیما از آن فاصله نمی‌رفت. اما اسا، به یمن بهره‌گیری از نسل نوین سلول‌های خورشیدی و تجهیز فضاپیما به یک جفت «بال» ۱۴متری با مساحت مجموعا ۶۴متر مربع از جنس همین سلول‌ها، فاصله عملیاتی فضاپیما را به ۸۰۰میلیون‌کیلومتر از خورشید رساند؛ یعنی حتی ۳۰۰میلیون کیلومتر بیشتر از نقطه مقصد. (طرح مشابهی نیز هم‌اینک در فضاپیمای «جونو»ی ناسا پیاده شده که در راه سفر به مشتری است). عاقبت نیز همین طرح نهایی به تصویب سازمان رسید و عملیات ساخت فضاپیمایی با نام «روزتا» آغاز شد. چرا دنباله‌دار؟ دنباله‌دارها «باستانی‌ترین» سطوح دست‌نخورده منظومه شمسی ما هستند. فاصله قابل توجه محل تجمع فرضی این اجرام (موسوم به «ابر اورت» که همچون حبابی به شعاع تقریبی یک‌سال نوری، منظومه شمسی را دربرگرفته است)، مامن سردی را برایشان فراهم آورده تا محیط مساعدی برای میزبانی از ناپایدارترین مولکول‌های آلی باشند. در واقع دنباله‌دارها را می‌توان همچون فلاسک‌های مهروموم‌شده‌ای پنداشت که با پای خود از فاصله‌ای دوردست عزم نواحی داخلی منظومه شمسی می‌کنند و به‌‌دلیل گرمای فزاینده این نواحی، بخشی از محتویاتشان را به‌واسطه فرآیند تصعید (تبدیل مستقیم یخ به گاز)، به شکل ابرهای عظیمی از گاز و غبار از دست می‌دهند. این ابرها (یا اصطلاحا «گیسو»ی دنباله‌دار) هم به‌‌دلیل فشار تابشی پرتوهای خورشید، همیشه در سمت مخالف خورشید تجمع می‌کنند بنابراین ما این اجرام را به شکل دنباله‌دار می‌بینیم. (اگر سیاره ما در مسیر حرکت مداری خود، از بین بازمانده‌های چنین ابرهایی بگذرد، ما اینجا در زمین، پدیده زیبایی به نام «بارش شهابی» را مشاهده خواهیم کرد این پدیده در اثر برخورد ذرات غبار این دنباله‌دارها با جو زمین و سوختن‌شان هنگام ورود به جو زمین روی می‌دهد). علاوه‌بر اینها، دنباله‌دارها به‌دلیل داشتن ترکیبات فراری همچون آب و مولکول‌های آلی، گزینه‌های محتملی برای منشأ آب زمین و حتی حیات زمینی هم تلقی می‌شوند چراکه سن‌سنجی از گودال‌های برخوردی ماه و همچنین سایر سطوح دست‌نخورده نواحی داخلی منظومه شمسی حکایت از این دارد که بخش قابل‌توجهی از این گودال‌ها در حدود 5/3‌میلیاردسال پیش ایجاد شده‌اند. در آن هنگام انبوهی از دنباله‌دارها، به‌دلیل نامعلومی (مانند آشفتگی‌های گرانشی القایی به ابر اورت از طریق گذر یک ستاره از کنار خورشید هنگام چرخش منظومه ‌ما به گرد هسته کهکشان، پدید آمده باشد)، روانه نواحی داخلی منظومه شمسی شدند و اجرام آن ناحیه را آماج برخوردهای خود کردند. ضمنا این تاریخ، با سن قدیمی‌ترین فرم یافت‌شده از حیات زمینی (تقریبا 3/5میلیاردسال) نیز همخوانی دارد. از این گذشته، مقدار نسبت هیدروژن به دوتریوم [دوتریوم، ایزوتوپ اتم هیدروژن با یک نوترون است] در آب موجود در اقیانوس‌های زمین، با مقادیر طیف‌شناختی به دست‌آمده از آب برخی دنباله‌دارها (مانند دنباله‌دار «هارتلی-۲») همخوانی دارد. (از آنجاکه کلیه هیدروژن و دوتریوم جهان طی رویداد «انفجار بزرگ» پدیده آمده‌اند و بنابراین نسبت ثابتی دارند، به دست‌آمدن هرمقدار دیگری برای این نسبت، در هرنقطه‌ای از جهان می‌تواند حکایت از گذشته پرافت‌وخیز آب در آن نقطه داشته باشد. بنابراین تشابه نسبت هیدروژن به دوتریوم آب زمینی با همین نسبت در ‌آب برخی دنباله‌دارها نمی‌تواند کاملا تصادفی باشد). دنباله‌داری که به‌عنوان مقصد «روزتا» انتخاب شده، یعنی دنباله‌دار «۶۷/پی چوریوموف-گراسیمنکو» (برگرفته از کاشفان اوکراینی آن)، دنباله‌داری است نسبتا کوتاه‌دوره که هر شش سال‌ونیم یک‌بار به دور خورشید می‌گردد. البته مقصد اصلی و اولیه فضاپیمای «روزتا»، دنباله‌دار «۴۶ پی/ویرتانن»، با ویژگی‌های مداری مشابه بود، اما به‌واسطه تاخیری که در آماده‌سازی موشک حامل «روزتا» در سال۲۰۰۳ بروز کرد و زمان پرتاب را به تعویق انداخت، تیم ماموریت «روزتا» تصمیم گرفت مقصد را تغییر دهد تا بتواند کاوشگر را با همان موشک روانه کند، چرا که پرتاب روزتا در سال۲۰۰۴ به سمت همان دنباله‌دار اصلی، موشکی قوی‌تر و لاجرم هزینه‌ای بیشتر می‌طلبید. بنابراین «روزتا» در سال۲۰۰۴ عزم دنباله‌دار «۶۷/پی» کرد که نزدیک‌ترین فاصله آن تا خورشید، چیزی در حدود ۱۸۵میلیون‌کیلومتر است. این حضیض نسبتا زیاد مدار دنباله‌دار باعث می‌شود حداکثر شار خروجی مواد تصعیدی از سطح هسته، آنقدر زیاد نباشد که به مدارگرد «روزتا» آسیب بزند. البته پیش از این هنگام ملاقات کاوشگر اروپایی «جیوتو» با هسته‌ دنباله‌دار «هالی» در سال۱۹۸۶، چنین اتفاقی رخ داد و خسارت‌های قابل‌توجهی به فضاپیما زد. با این‌همه، فاصله دنباله «۶۷/پی» از خورشید آنقدر هم زیاد نیست که نتوان طی این سفر و نزدیک‌شدن آن به خورشید، تغییرات قابل‌توجهی را بر سطح آن متوجه شد. در واقع انتظار می‌رود در مقاطع پایانی ماموریت «فیله»، سطح دنباله‌دار آنقدر گرم شده باشد که سطح‌نشین را از کار بیندازد. همین تغییرات، باعث می‌شود ترکیبات سطحی دنباله‌دار، یکی پس از دیگری و به ترتیب نقطه انجمادشان، تصعید شوند و روزتا هم با طیف‌سنج‌های اپتیکی قدرتمندی همچون «آلیس» (در محدوده فرابنفش)، «ویرتیس» (در محدوده فروسرخ) و نیز طیف‌سنج جرمی «روزینا»، به ماهیت شیمیایی و همچنین خصوصیات فیزیکی این ترکیبات منحصربه‌فرد مولکولی پی ببرد. چنین اقدامی بی‌شباهت به رمزگشایی زبان «حیات» و گشایش دریچه‌هایی تازه رو به تاریخچه مرموز منظومه شمسی نیست. آیا ماموریت «روزتا» نخستین ملاقات با دنباله‌دارهاست؟ خیر. «روزتا» نخستین فضاپیمایی است که در «مدار» یک دنباله‌دار قرار گرفته و سطح‌نشین «فیله» هم نخستین کاوشگری است که فرود آرامی را بر سطح یک دنباله‌دار تجربه کرده است. اما پیش از این، در سال۱۹۸۶، کاوشگر اروپایی «جیوتو» و همچنین کاوشگرهای روسی «وگا۱» و «وگا۲»، به اتفاق کاوشگرهای ژاپنی «سوسیی» و «ساگیگاکه»، از کنار هسته دنباله‌دار «هالی» عبور کرده بودند. کاوشگر «جیوتو» همچنین در ادامه ماموریت خود، در سال۱۹۹۲ از فاصله ۲۰۰کیلومتری هسته دنباله‌دار «گریگ-اسکژلروپ» نیز عبور کرد. در سال۲۰۰۱، فضاپیمای «دیپ‌اسپیس۲»، نخستین سفیر ناسا شد که به ملاقات یک دنباله‌دار به نام «بورلی» رفت. در سال۲۰۰۵، فضاپیمای آمریکایی «دیپ‌ایمپکت» (به معنای برخورد شدید)، حین گذر از کنار هسته دنباله‌دار «تمپل-۱»، یک گلوله یا پرتابه‌ای مسی به اندازه یک ماشین لباسشویی را به سمت آن شلیک کرد که نخستین فرود بشر (اما فرودی نه‌چندان آرام) را بر سطح هسته یک دنباله‌دار رقم زد. هدف دانشمندان از این کار، شبیه‌سازی یک برخورد شدید بر هسته دنباله‌دار بود تا با صعود مواد حاصل از این برخورد و طیف‌سنجی از آنها، ترکیبات پوسته «تمپل1-» را مشخص کنند. اگرچه عملیات با موفقیت پیش رفت، اما شدت نور حاصل از برخورد پرتابه، فراتر از انتظارات دانشمندان بود و هدف اصلی ماموریت تا چندماه بعد و با فرونشستن بقایای این انفجار، محقق نشد. «دیپ‌ایمپکت» در ادامه ماموریتش از کنار هسته دنباله‌دارهای «هارتلی-۲» و «آیزون» هم عبور کرد. یک‌سال بعد، فضاپیمای آمریکایی «استارداست» (به معنی غبار ستاره‌ای)، طی ماموریتی بی‌سابقه، از گیسوی دو دنباله‌دار، به نام‌های «ویلد-۲» و سپس «تمپل-۱» نمونه‌گیری کرد تا نمونه‌ها را طی مانوری پیچیده به زمین بفرستد. فضاپیمای «کانتور» ناسا هم که قرار بود به ملاقات هسته دنباله‌دارهای «آنکه»، «شاسمان-واخمان-۳» و «۶/پی دآرست» برود، بلافاصله پس از پرتاب در سال۲۰۰۲، دچار نقص فنی شد و ماموریت به شکست انجامید. «روزتا» نیز پیش از استقرار در مداری به گرد هسته دنباله‌دار «۶۷/پی چوریوموف-گراسیمنکو»، در سپتامبر۲۰۰۸ از کنار سیارک «۲۸۶۷ اشتینس» و در ژوییه۲۰۱۰ هم از کنار سیارک «۲۱ لوتیه‌تا» عبور کرده بود. اما این تنها ملاقات‌های «روزتا» در مسیر 10‌ساله سفرش به مقصد نبود. در این مدت، «روزتا» سه‌بار از کنار زمین و یک‌بار هم از کنار مریخ گذشت اما نه برای پژوهش، بلکه به‌منظور کسب شتاب گرانشی کافی برای ادامه سفرش. این عملیات متداول که به «مانور قلاب‌سنگ» مشهور است، در اکثر ماموریت‌های فضایی به‌منظور صرفه‌جویی در سوخت و ارتقای بهره‌وری علمی و اقتصادی فضاپیما استفاده می‌شود. چنین مانوری به این می‌ماند که کودکی 10‌ساله بتواند یک توپ تنیس را با سرعت ۴۰۰کیلومتر بر ساعت پرتاب کند. گرچه چنین کاری به‌طور مستقیم امکان‌پذیر نیست، اما کافی است کودک توپ را به پیشانی قطار سریع‌السیری که در جهت مخالف حرکت می‌کند، بکوبد تا سرعت مجموع توپ، به مقدار یادشده برسد. کاوشگرهای «ویجر۱ و ۲» مشهورترین دست‌ساخته‌های بشر بودند که به همین روش و با بهره‌گیری از شتاب گرانش سیارات مشتری و زحل موفق شدند به‌سرعت فرار از منظومه شمسی (۴۲کیلومتر بر ثانیه) برسند. «روزتا» هم دقیقا به‌دلیل استفاده از همین مانورهای پیچیده، ناچار شد برای طی‌کردن فاصله 500میلیون‌کیلومتری زمین تا دنباله‌دار «۶۷/پی»، مسافتی برابر شش‌میلیاردو۴۰۰میلیون کیلومتر را بپیماید. همین امر باعث شد تا سفر «روزتا» ۱۰سال به طول بینجامد، اما با مصرف کمترین مقدار سوخت، مهندسان ماموریت نیز به‌منظور صرفه‌جویی در مصرف الکتریسیته فضاپیما، کلیه ابزارآلات آن را به جز یک آنتن و همچنین رایانه ارتباطی کاوشگر، به مدت چهارسال خاموش کردند. با اتمام خواب چهارساله فضاپیما در اوایل سال جاری میلادی، «روزتا» طی مانوری بی‌سابقه، نخست دوربین‌های ستاره‌یابش را فعال کرد و با مکان‌یابی خود به روش پویش آسمان و تعیین موقعیت زمین، به سمت زمین چرخید و برای از سرگیری ماموریت خود اعلام آمادگی کرد. ماموریت «فیله» چیست؟ فرود «فیله» (یعنی کاوشگر سطح‌نشین «روزتا») بر سطح هسته «۶۷/پی» هم خالی از دشواری‌های خاص خود نبود. برخلاف مریخ‌نشین‌ها که یا با بهره‌گیری از موتورهای کاهنده سرعت (مانند مریخ‌نشین‌های «واکینگ۱ و ۲»، «فینیکس» و «کیوریاسیتی»)، یا سقوط با استفاده از کیسه هوا (مانند مریخ‌نشین‌های «پت‌فایندر»، «اسپیریت» و «آپورچیونیتی») فرود می‌آمدند، «فیله» به روش سقوط آزاد و صرفا با اتکا به گازهای خروجی از سطح دنباله‌دار، ارتفاعش را کم کرد. به همین دلیل هم دانشمند ارشد پروژه در اولین کنفرانس خبری بعد از فرود فیله احتمال داد این سطح‌نشین، نه یک‌بار، بلکه دوبار و در وضعیتی نامتعادل فرود آمده باشد. این مشکل نیز به‌دلیل اندازه کوچک هسته دنباله‌دار (با قطر حداکثر چهارکیلومتر) و شتاب گرانشی بسیار پایین آن پدید آمده است. (شتاب گرانش این دنباله‌دار یکصدهزاربار از شتاب گرانشی زمین کمتر است). به هرجهت، قرار بود فیله بلافاصله پس از این فرود سخت، با چنگک‌هایی ویژه بر سطح دنباله‌دار «لنگر» بیندازد (اما تا زمان تحریر این نوشتار، هنوز انجام این مرحله از ماموریت به تایید قطعی نرسیده است). قرار است «فیله» با استفاده از 10ابزار علمی، از جمله یک سیستم ظریف حفاری به اهداف اصلی خود دست یابد. این سیستم حفاری به سطح‌نشین امکان می‌دهد تا از عمق حداکثر ۲۳سانتیمتری هسته نمونه‌برداری کند و به تصویربرداری دقیق ذرات غبار پراکنده بر آن بپردازد. سایر ابزارآلات کاوشگر نیز سرعت تغییر و تحولات سطحی دنباله‌دار را هنگام نزدیک‌شدن آن به خورشید رصد خواهند کرد و اطلاعات پرارزشی را پیرامون چگالی مواد، بافت سطحی و همچنین ماهیت غبارهای سازنده هسته به دست خواهند داد. ضمنا این اطلاعات، مرجعی برای کالیبره‌ و تنظیم دقیق ابزارآلات مستقر بر «روزتا» هم محسوب می‌شوند. از این گذشته، تفاوت عملیات نمونه‌برداری «فیله» از روی سطح هسته، با نمونه‌برداری فضاپیمای استارداست از گیسوی دنباله‌دار «ویلد-۲» در سال۲۰۰۶ این است که بخش اعظم ترکیب‌های فرار یک دنباله‌دار را نمی‌توان در گیسو جست، چرا که دمای این ناحیه، به آن ترکیبات اجازه حضور مستمر را در گیسو نمی‌دهد، ضمنا شیوه نمونه‌گیری «استارداست» از گسیو (با شیرجه در ذرات و جمع‌آوری آنها با استفاده از جسمی راکت‌مانند و پوشیده از ماده فوق‌سبکی موسوم به «ایروژل») باعث می‌شد ذرات دنباله‌دار پس از برخورد به فضاپیما، به سرعت گرم شوند و ساختار شیمیایی اصلی‌شان تغییر کند (گرچه این تنها راه به دام‌انداختنشان هم بود). بنابراین «فیله» مستقیما به سراغ مواد دست‌نخورده سطح دنباله‌دار می‌رود. با این‌همه، دانشمندان با بررسی نمونه‌های جمع‌آمده توسط فضاپیمای استارداست موفق شدند آمیزه متنوعی از هیدروکربن‌ها را در غبار دنباله‌دار «ویلد-۲» بیابند. چنین ترکیب‌هایی به‌عنوان سنگ‌بنای حیات شناخته می‌شوند، اما چنین سنگ‌بنایی نخست باید به هیات مولکول‌های پیچیده «اسید آمینه» درآیند تا راه تولید پروتئین‌ها هموار شود. با این‌همه، اسیدهای آمینه هم به دوشکل «راست‌گرد» و «چپ‌گرد» نمایان می‌شوند. این دوشکل، گرچه ترکیب‌های شیمیایی مشابهی دارند، اما آرایش اتم‌هایشان در مولکول دقیقا خلاف هم است؛ درست مثل تصویر آینه‌ای یک جسم. با این‌همه نکته قابل‌توجهی که مدت‌هاست ذهن اخترزیست‌شناسان را به خود مشغول کرده، این است که چرا حیات زمینی، از اسیدهای آمینه چپ‌گرد پدیده آمده است و نه راست‌گرد؟ آیا چنین آرایشی صرفا منحصر به حیات زمینی است؟ احتمالا خیر. در سال۲۰۰۰، شهاب‌سنگی در آسمان کانادا منفجر شد که بررسی قطعات بازمانده از آن، از وجود انواعی از اسیدهای آمینه موسوم به «اسید آسپارتیک» حکایت می‌کرد. در بررسی‌های ایزوتوپی انجام‌شده بر این ترکیب مشخص شد که فراوانی آرایش چپ‌گرد این اسید آمینه، حدود چهاربرابر آرایش راست‌گرد آن بود. از آنجا که کربن سازنده این اسیدهای آمینه واجد ۷نوترون بود (در حالی که کربن اسیدهای آمینه زمینی ۶نوترون دارد)، مشخص شد این ترکیب‌ها، ناشی از آلودگی شهاب‌سنگ به ترکیب‌های زمینی نبوده‌اند و چنین آرایشی از ابتدا در آنها وجود داشته است. پس سوال اینجاست که چرا اسیدهای آمینه‌ای که حتی به مرحله تشکیل پروتئین هم نرسیده‌اند، ترجیحا چپ‌گرد هستند (حال ‌آنکه به لحاظ شیمیایی، چنین احتمالی دقیقا ۵۰درصد است). این پرسش از مهم‌ترین سوالاتی است که ماموریت‌های روزتا و فیله درصدد پاسخگویی به آن برآمده‌اند. نتیجه‌گیری ماموریت «روزتا»، با بهره‌گیری از انواع مانورهای دینامیکی پیچیده (مشتمل بر مانور قلاب‌سنگ، گذر از کنار هسته دنباله‌دار، استقرار در مداری به گرد آن و همچنین فرود سطح‌نشینش از طریق سقوط آزاد بر سطحی که از ماهیت آن هیچ اطلاعی در دست نبود)، در کنار برنامه‌ریزی منحصربه‌فرد عملیات آن‌که به کاوشگر امکان می‌دهد همپای سفر یک دنباله‌دار تا نزدیکی خورشید، به بررسی آهنگ تحولات سطحی آن بپردازد و همچنین بهره‌مندی از ابزارآلاتی متعدد و پرمایه، بدون‌شک ماموریتی است که آیندگان از آن به‌عنوان نقطه‌عطفی در تاریخ کاوش‌های منظومه شمسی یاد خواهند کرد. همچنان‌که امروزه ما سنگ «روزتا» را به منزله نقطه‌عطفی در شناخت جهان باستان یاد می‌کنیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.