هزینه برای پروژههای فضایی، سرمایهگذاری برای آینده است
از دوردست فضا تا ریزترین جزییات زندگی
عباس خاراباف . کارشناس حوزه هوافضا
پروژههای فضایی همواره به پرهزینهبودن مشهورند در صورتیکه در مقایسه با دستاوردهای فناوری فضایی این هزینهها چندان زیاد هم نیستند؛ مثلا هزینه پروژه «روزتا» و سطحنشین «فیله» از سال۱۹۹۶ تا۲۰۱۵ برای سازمان فضایی اروپا چیزی حدود 2/1میلیاردیورو برآورد شده است. با این هزینه میتوان چهارهواپیمای مسافربری پهنپیکر مثل هواپیمای مسافربری ۸۰۰تاهزارنفره ایرباسA380 ساخت. اما به وضوح روشن است که حتی تولید دههافروند هواپیما از ایندست با وجود اهمیت بالای دستاوردی به ارزش دستاوردهای یک پروژه فضایی مثل فضاپیمای «روزتا» و سطحنشین «فیله» نخواهد داشت. برای اینکه تحقیقات ارزشمند چنین پروژهای به نتیجه برسد، در واقع هرشهروند اروپایی چیزی حدود 3/5یورو معادل ۱۵هزارتومان طی ۱۵سال یعنی هرسال 0/20یورو خرج کرده است. این در حالی است که همین مردم برای هربار رفتن به سینما و نشستن پای یک فیلم نزدیک سهبرابر این پول را هزینه میکنند. یا مثلا هرشهروند اروپایی برای دیدن یک مسابقه فوتبال از نزدیک گاهی تا بیش از ۲۰الی۳۰برابر این هزینه میکند. غرض از مقایسه این نیست که ارزش فوتبال یا سینما را پایین بیاوریم. ولی با این مقایسهها به وضوح
مشخص میشود که با توجه به ارزشمندبودن پروژه هزینههای مصرفی آنچنان هم زیاد نیستند. در یک مثال مشابه میتوان به آپولو اشاره کرد. آپولو به یکی از پرهزینهترین برنامههای فضایی دنیا مشهور است. نزدیک به نیمقرن پیش هنگامیکه «کندی» (رییسجمهور وقت) این برنامه را اعلام کرد، بودجهای بالغ بر هفتمیلیارددلار برای آن پیشبینی و اختصاص داده شد. ولی خیلی زود مشخص شد که این مقدار بودجه چقدر غیر واقعبینانه بوده است. بعد از مدتی هزینه پروژه چیزی حدود ۲۰میلیارددلار تخمین زده شد. اما در نهایت و در سال۱۹۷۳ هزینه برنامه فضایی آپولو حدود 4/25میلیارددلار به کنگره اعلام شد. در واقع بیشتر بودجه ناسا در طول مدت به پروژه آپولو اختصاص داده شده بود. بهطور مثال در سال۱۹۶۶ حدود 60درصد از بودجه 2/5میلیارددلاری ناسا صرف پروژه آپولو شد. زمانی که «کندی» برنامه آپولو را اعلام کرد، فقط 20روز قبل از آن یک فضانورد آمریکایی توانسته بود به فضا سفر کند و هنوز هیچ فضانورد آمریکایی حتی در مدار زمین قرار نگرفته بود. حتی برخی از کارمندان ناسا نیز شک داشتند که «کندی» بتواند آرزوی خود را عملی کند. «کندی» حتی بهمنظور اینکه تلاشها همسو شوند،
نزدیک بود که با روسها در یک برنامه مشترک سفر به ماه به توافق برسد. فرود بشر روی ماه تا پایان دهه۶۰میلادی نیازمند انفجاری ناگهانی از خلاقیت در تکنولوژی و بزرگترین تعهد مالی بود. در نقطهاوج این برنامه فضایی، چیزی بیش از ۴۰۰هزارنفر برای ناسا به خدمت گرفته شدند و ۲۰هزاردانشگاه و گروه صنعتی نیز از برنامه پشتیبانی کردند. اما چه اتفاقی رخ داد؟ با وجود انتقادات زیاد (در زمینه هزینه) آپولو به نقطه عطف در پیشرفت فناوری فضایی در کل جهان تبدیل شد. فناوری فضایی نیز بهعنوان پیشران، سایر فناوریها را توسعه داد و این شروعی بر تحول دانش و فناوری در آمریکا بود؛ تحولی که بهطورکلی کیفیت کنونی مردم دنیا و بهویژه مردم آمریکا را افزایش داده است. فناوری فضایی یک فناوری پرارزش برای بشر بهحساب میآید. شناخت فضای پیرامون، نحوه طراحی و ساخت موشکهای فضاپیمابر، دانش، فناوری و صنعت ماهواره، مدیریت و هدایت پروژههای فضایی سرنشیندار و بدونسرنشین، طراحی و ساخت فضاپیماهای فوقپیشرفته نظامی و غیرنظامی، ایستگاههای زمینی و فضایی، سامانههای موقعیتیابی و ناوبری فضایی و... از شاخههای فناوری فضایی محسوب میشوند. فناوری فضایی
کاربردهای بسیاری دارد و امروزه این فناوری از دوردست وهمانگیز فضا به ریزترین جزییات زندگی روزمره ما تا حتی آشپزخانهها نفوذ کرده است. کاربردهای فناوری فضایی امروزه قابل تفکیک از زندگی روزمره نوع بشر نیست. ناوبری ماهوارهای، ارتباطات راه دور، پخش ماهوارهای برنامههای تلویزیونی و رادیویی، پیشبینی وضع هوا و صدها کاربرد غیرمستقیم از فناوری فضایی به جزییترین لایههای زندگی بشر وارد شده است. از طرفی فناوری فضایی دارای تاثیرات ماندگار قدرتمندی بر سایر بخشهای صنعت بهخصوص اقتصاد دارد که این بخش دارای ویژگیهای منحصربهفردی است که شبیه هیچیک از سایر بخشهای اقتصاد نیست. بهعنوان مثال با وجود اینکه در حال حاضر کشورهای زیادی به فعالیتهای مرتبط با فضا مشغول هستند، فرستادن یک فضاپیما (از هرنوع آن) به فضا و انجام ماموریت فضایی کار بسیار پیچیده و پرهزینهای است؛ اما اگر کشوری یا جمعی از کشورها با همکاری یکدیگر بتوانند این فعالیتهای پیچیده و پرهزینه را به سرانجام برسانند، پیشرفت بسیار بزرگی را به دست آورده و از این پیشرفت مردم بسیار سود خواهند برد. به این دلیل که فناوری فضایی مشکلات بخش اشتغال را حل کرده، غرور و
اعتماد ملی را افزایش میدهد، کیفیت زندگی مردم را دگرگون کرده و گردش مالی بسیار بالایی نیز ایجاد میکند. (لازم به ذکر است که مدتهاست کشور ما نیز با ساخت و پرتاب انواع ماهواره و ماهوارهبر و حتی انجام پروژههای زیستی، توانسته به بخشهایی از دانش و فناوری فضایی دست پیدا کند. حتی با وجود اینکه برنامه فضایی کشور در زمان دولت قبل حالت نمایشی گرفته و مورد انتقاد طیف گستردهای از کارشناسان بود، نمیتوان دستاوردهای باارزش آن را نادیده گرفت). در یک مقایسه کلی بین 80کشور دنیا که سازمان فضایی فعال داشته و در زمینه فناوری فضایی سرمایهگذاری و هزینه کردهاند، سازمان فضایی آمریکا (ناسا) با بودجه حدود 18میلیارددلار در سال، پرهزینهترین سازمان فضایی دنیاست. پس از آن به ترتیب روسیه با حدود ششمیلیارد، آژانس فضایی اروپا (اسا) با حدود 5/5میلیارددلار، فرانسه و ژاپن با حدود 2/5میلیارددلار، آلمان و ایتالیا با حدود دومیلیارددلار، چین و هند با حدود یکمیلیارددلار و در نهایت کانادا و انگلستان با حدود 5/0میلیارددلار در ردههای بعدی قرار دارند. طبق ادعای این مقایسه، ایران در مقایسه با کشورهایی همچون آرژانتین، برزیل، کرهجنوبی و
اوکراین که حدود 0/2میلیارددلار برای بودجههای فضایی خود در سال در نظر گرفتهاند نیز در وضعیت مناسبی قرار نداشته و چیزی حدود نصف این کشورها در زمینه فناوری فضایی هزینه میکند. این در حالی است که در حال حاضر حتی کشورهای حوزه خلیجفارس به اهمیت فناوری فضایی پی برده و در حال سرمایهگذاریهای عظیم در این حوزه هستند و بهنظر میرسد کشوری مثل اماراتمتحدهعربی که بهتازگی در زمینه توریسم فضایی نیز بسیار فعال شده، بتواند در این حوزه پیشتازی کند. بنابراین بهسادگی میتوان نتیجه گرفت که بسیاری از کشورها به اهمیت فناوری فضایی و تاثیرات آن پی بردهاند و انتظار میرود سیاستمداران کشورمان نیز این اهمیت را درک کرده و توجه لازم و کافی به این حوزه داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.