نگاهی به برترین فضاپیماهای تاریخ و دستاوردهای آنها
آسمان بیانتهاست
احمد نقیزاده
از چهارماکتبر1957 که روسیه فضاپیمای اسپوتنیک خود را به فضا پرتاب کرد، حدود ششدهه میگذرد. در این مدت فضا و اکتشافهای فضایی توجه افراد بسیاری را به خود جلب کرده است: از نظامیان و سیاستمداران گرفته تا تجار و دانشمندان. در این مدت هزاران فضاپیما پرتاب شده است. تاریخ فضاپیماها فرازوفرودهای زیادی را پشتسر گذاشته و روزهای پرافتخار و غمانگیز بسیاری به خود دیده است. در ادامه به بررسی 10مورد از برترین فضاپیماها میپردازیم که دستاوردهای علمی برجستهای داشتهاند. 10 - پایونیر 10 و 11 (1972 تا 2003) هدف از این ماموریت کسب اطلاعات از دورترین مناطق منظومه شمسی بود. این کاوشگرها چندین ابزار علمی با خود داشتند که تا آن زمان در هیچ ماموریت دیگری از آنها استفاده نشده بود. از جمله این ابزارها میتوان به ابزاری برای اندازهگیری شدت تاثیر پرتوهای خورشید در فضا و نورسنج فرابنفش برای بررسی اتمسفر مشتری اشاره کرد. البته گفتنی است ارتباط کاوشگر پایونیر10 در سال2003 و پایونیر11 در سال1995 با زمین قطع شد، اما آنها همچنان به مسیر خود در فضای بیپایان ادامه میدهند. هرکدام از این کاوشگرها پلاکی با خود دارند
که اطلاعاتی درباره زمین و ساکنانش در آن درج شده است تا اگر روزگاری موجود هوشمندی آن را یافت، به منشاء آن پی ببرد. 9 - کاوشگر ونرا (1961 تا 1984) ماموریتهای ونرا، موفقترین فعالیتهای روسیه در تاریخ اکتشافهای فضایی این کشور هستند. این کشور بین سالهای1961تا1984 در مجموع 23کاوشگر از این نوع را به زهره فرستاد. از این تعداد 10دستگاه در این سیاره فرود آمدند و بقیه در مدار سیاره به بررسی آن از راه دور پرداختند. این کاوشگرها توانستند دمای 462درجهای این سیاره را بهمدت دوساعت تحمل کنند که از این لحاظ هم شگفتانگیز است. این کاوشگرها اطلاعات بسیار ارزشمندی درباره اتمسفر، ساختار و دمای این سیاره را به زمین ارسال کردند. 8 - هایابوسا (2003 تا 2010) کاوشگر ژاپنی هایابوسا اولین کاوشگری بود که توانست نمونههایی را از سیارکی به زمین بیاورد، البته این کاوشگر هم مشکلات خاص خودش را داشت. ابتدا سوختش نشت کرد و باعث شد موتور سوخت شیمیاییاش بیاستفاده بماند. بعد هم چند عیبونقص دیگر باعث شد که موتور یونیاش ضعیف شود. به همین دلیل فضاپیمایی که قرار بود سال 2007 به زمین برسد، سهسال دیرتر
رسید. اما در مجموع توانست ماموریتش را با موفقیت انجام دهد. موتورهای شیمیایی در مدتی کوتاه نیروی پیشران زیادی فراهم میکنند اما موتور یونی نیروی پیشران کم اما بهمدتی بسیار زیاد تولید میکند. 7 - وستوک 1 (1961) اولین انسانی که به فضا رفت، «یوری گاگارین» بود. او در سال 1961 سوار بر فضاپیمایی کرهایشکل بهنام وستوک 1 شد و 68دقیقه در فضا سفر کرد. با توجه به اینکه وستوک 1 اولین فضاپیمای سرنشیندار بود که اتمسفر زمین را ترک میکرد، طراحان ماموریت اقدامهای احتیاطی بسیاری را انجام دادند که در ماموریتهای بعدی لحاظ نشد. برای مثال «گاگارین» اجازه نداشت فضاپیمایش را دستی کنترل کند، چون دانشمندان طراح ماموریت نمیدانستند بدن انسان در فضا چهواکنشی دارد. با اینحال همه کارشناسان بر این باورند که ماموریت وستوک از مهمترین ماموریتهای فضایی تاریخ است. 6 - شاتل فضایی (1981 تا 2011) آمریکا پنجشاتل فضایی فعال داشت که ازجمله بزرگترین فضاپیماهای تاریخ بودند. هرکدام از این فضاپیماها نیز توانستند چندینماموریت مهم و تاریخساز را که از لحاظ علمی بسیار مهم هستند، به انجام برسانند. از
جمله مهمترین فعالیتهای شاتلها میتوان به ارسال تلسکوپ فضایی هابل و تعمیر آن در سالهای بعد و همچنین ارسال بیش از 80درصد قطعات ایستگاه فضایی بینالمللی اشاره کرد. این فضاپیماها در مجموع 135ماموریت انجام دادند، اما متاسفانه دو ماموریت پایان فاجعهباری داشت. در سال1986 فضاپیمای چلنجر، 73ثانیه پس از پرتاب منفجر شد. در سال 2003 نیز فضاپیمای کلمبیا در هنگام ورود به جو زمین و چنددقیقه پیش از فرود منفجر شد. در هرکدام از این حوادث هفتنفر کشته شدند. هرچند یاد و خاطره شاتلهای فضایی با موفقیتهای این فضاپیما گره خورده است اما این دوحادثه به ما یادآور میشود که سفر به فضا تا چهحد دشوار و خطرناک است. 5 - نیو هاریزونز (2006 تاکنون) فضاپیمای نیو هاریزونز (بهمعنی «افقهای نو») در سال 2015 به پلوتو میرسد. هدف اصلی این ماموریت، بررسی پلوتو است که در زمان پرتاب افقهای نو سیاره نامیده میشد اما بعدها عنوان سیاره از آن سلب و سیاره کوتوله نامیده شد. البته این فضاپیما در مسیر خود به پلوتو به بررسی مشتری و قمرهای آن نیز پرداخت. افقهای نو سریعترین کاوشگری است که مدار زمین را ترک کرده است. این
فضاپیما پس از پرتاب بهسرعت 58هزارکیلومتر بر ساعت رسید. 4 - وویجر 1 و 2 (از 1977 تاکنون) هرچند فضاپیمای پایونیر اولین فضاپیمایی است که به اعماق فضا ارسال شد، اما هماکنون دورترین کاوشگر نیست چرا که وویجرها این عنوان را بهخود اختصاص دادند. ماموریت وویجر دراصل برای بررسی مشتری، زحل، اورانوس و نپتون طراحیشد اما از آنجاییکه این کاوشگرها مدتها بعد هم فعال بودند، بررسی مرزهای منظومه شمسی را نیز به انجام رساندند. این دو کاوشگر هم مانند بسیاری از فضاپیماهای قبل و بعد خود، انرژی خود را از مولدهای ترموالکتریک رادیوایزوتوپ به دست میآوردند. این مولدها با استفاده از ایزوتوپ پلوتونیوم 238کار میکردند. این فضاپیماها لوح کوچکی دارند که صداها و تصویرهایی از زمین روی آن ثبت شده است. علاوهبر این دستورالعملی برای یافتن سیاره زمین نوشته شده است تا راهنمای یابندگان هوشمند احتمالی آن باشد. 3 - گالیله (1989 تا 2003) شاتل فضایی آتلانتیس در سال1989 این فضاپیما را با خود به فضا برد و آن را در مسیر سیاره مشتری قرار داد. این فضاپیما، اولین فضاپیمایی بود که در مدار مشتری قرار گرفت. علاوهبر
این، اولین فضاپیمایی بود که در مسیر رسیدن به غول گازی، از کنار یک سیارک نیز گذشت. این فضاپیما کاوشگر فضایی گالیله را نیز همراه خود برده بود که در سال1995 وارد اتمسفر مشتری کرد. این کاوشگر نیز توانست اطلاعات بسیار ارزشمندی از ترکیب شیمیایی گازهای اتمسفر بزرگترین سیاره منظومه شمسی به زمین ارسال کند. در سال2003 این مدارگرد را عمدا به سیاره مشتری کوبیدند تا نابود شود. دلیل این کار هم این بود که این مدارگرد در آینده به شکلی ناخواسته با یکی از قمرهای این سیاره (که احتمالا دارای انواعی از حیات است)، برخورد نکند. 2 - آپولو 11 (1969) اگر هنوز هم کسی هست که نداند آپولو 11اولین فضاپیمایی بود که انسان را به ماه برد، باید گفت اطلاعات فضاییاش بسیار کم است و باید دانستههایش را افزایش دهد. با اینهمه شاید برخی هنوز هم از پیشروترین فناوریهای بهکاررفته در این فضاپیما باخبر نباشند. آپولو11 را با قویترین موشک تاریخ یعنی ساترن5 پرتاب کردند. این فضاپیما دو بخش با عنوان ماهنشین و بخش فرماندهی داشت. «نیل آرمسترانگ» و «باز آلدرین» سوار بخش ماهنشین بودند و به ماه رفتند. اما «مایکل کالینز» درون بخش
فرماندهی و در مدار ماه باقی ماند. پس از آپولو 11، پنج سفر موفق دیگر نیز به ماه انجام شد. 1- کاسینی - هویگنس (1997 تاکنون) به نظر بسیاری از کارشناسان، ماموریت کاسینی - هویگنس برترین ماموریت فضایی تاریخ است. این ماموریت با همکاری ناسا (سازمان فضایی آمریکا)، اسا (سازمان فضایی اروپا) و آسی (سازمان فضایی ایتالیا) انجام شد. این فضاپیما از کنار مشتری گذشت و اولین فضاپیمایی بود که به مدار زحل رسید. کاوشگر این فضاپیما که کاسینی نام داشت، در سال2005 روی سطح تایتان، قمر زحل نشست و تصویرهایی از سطح این سیاره به زمین ارسال کرد. این فضاپیما هم مانند بسیاری دیگر با پلوتونیوم238 کار میکند که تا سال2017 انرژی لازم برای آن را فراهم میکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.