|

گیسوی دنباله‌دار زیر ذره‌بین

آنچه ماموریت «روزتا» را مهم می‌کند

پوریا ناظمی

دنیای ما دنیای پرآشوبی است و هرروز در هرگوشه‌ای از آن اتفاق‌هایی روی می‌دهد؛ اتفاق‌هایی شادی‌بخش یا غم‌انگیز؛ رویدادهایی که به صدر خبرها راه می‌یابد و رویدادهایی که فراموش می‌شود و گاه که آنها را مرور می‌کنیم، آرزو می‌کنیم هنگام رخ‌دادن برخی از آنها، در آنجا حضور داشتیم. چهارشنبه هفته گذشته (21 آبان) از آن معدود روزها بود؛ روزی که بسیاری از ما آرزو می‌کردیم کاش ساعاتی در دارمشتات آلمان حضور داشتیم تا بتوانیم رویدادهایی را از نزدیک ببینیم که درک ما را از جهان تغییر می‌دهد و نمایشی از بهترین جنبه‌های ماهیت انسانی ماست؛ یعنی دنبال‌کردن کنجکاوی تا فراتر از سرحدات ممکن. روز چهارشنبه از ساعت 12:33به وقت ایران، عملیات نفسگیری در دوردست‌های منظومه‌شمسی آغاز شد که هفت‌ساعت طول کشید. وقتی حدود ساعت 19:33، سیگنالی رادیویی پس از ۳۰دقیقه سفر در فضا، خبر آورد که تلاش «فیله» برای فرود بر دشتی کوچک به نام «آجیلکیا» (Agilkia) روی دنباله‌دار مقصد «روزتا» به نام «۶۷/پی چوریوموف-گراسیمنکو» (اخذشده از نام کاشفان اوکراینی آن) به انجام رسیده است، همه می‌دانستیم این روز در تاریخ انسان‌ها به‌یادماندنی خواهد شد. آنچه در هفت‌ساعت سرنوشت‌ساز بامداد چهارشنبه رخ داد، نقطه‌اوجی در ماموریتی بسیار طولانی بود. 10سال پیش، سازمان فضایی اروپا کاوشگری رباتیک را عازم سفری متهورانه کرد. پس از سال‌ها تحقیق و طراحی، کاوشگر «روزتا» بر فراز موشک «آرین۵» سفر خود را به‌سوی هدفی کوچک و دوردست در منظومه‌شمسی آغاز کرد؛ سفری که 10سال به طول انجامید. هدف ماموریت «روزتا» دنباله‌داری به نام « چوریوموف-گراسیمنکو» است. اما چه چیزی باعث شده سفر به این جرم ناشناخته اینقدر مهم باشد تا آنجا که از آن به‌عنوان روزتای منظومه‌شمسی نام برده شود. واقعیت این است که هیچ ویژگی خاصی درباره این دنباله‌دار به‌خصوص وجود ندارد، غیر از اینکه دنباله‌داری با دوره تناوب نسبتا کوتاه‌مدت است. ابتدا قرار نبود این دنباله‌دار مقصد ماموریت «روزتا» باشد. طراحان ماموریت، دنباله‌دار دیگری به نام «ویرتانن» را برای این ماموریت انتخاب کرده بودند، اما قبل از اینکه پرتاب صورت بگیرد، نقصی در سیستم پرتابگرهای آرین به وجود آمد و مسوولان ماموریت تصمیم گرفتند تا زمانی که از امن‌بودن پرتاب اطمینان حاصل نکرده‌اند، دست به آغاز ماموریت نزنند. تا زمانی که آنها این اطمینان را کسب کنند پنجره پرتاب به‌سوی آن دنباله‌دار بسته شد و به‌عبارت‌ دیگر ماموریت نمی‌توانست به آن برسد. به همین دلیل آنها به دنبال هدف دیگری گشتند و دنباله‌دار ناآشنای «چوریوموف-گراسیمنکو» را انتخاب کردند؛ دنباله‌داری که سپتامبر۱۹۶۹ توسط دوستاره‌شناس آماتور با همین نام‌ها و با تلسکوپی 20اینچی کشف شده بود. آنها روی صفحات عکاسی که از بخشی از آسمان تهیه کرده بودند، این دنباله‌دار را شناسایی کرده بودند. این دنباله‌دار متعلق به خانواده‌ای از دنباله‌دارهاست که به خانواده مشتری معروف است. علت این نام‌گذاری این است که زمانی دور هسته این دنباله‌دارها در منطقه‌ای فراتر از قلمرو سیاره‌های منظومه‌شمسی که به نام کمربند کویی‌پر شناخته می‌شود و تحت‌تاثیر برخوردهای داخل این منطقه و همچنین گرانش نپتون به منطقه داخلی منظومه‌شمسی کشیده شده و پس‌ از آن تحت‌تاثیر گرانش مشتری، پرجرم‌ترین سیاره منظومه‌شمسی‌ مداری کوتاه‌دوره را به دور خورشید تشکیل داده است. آنچه ماموریت «روزتا» را مهم می‌کند این دنباله‌دار خاص نیست، بلکه بررسی یکی از اعضای خانواده دنباله‌دارها است. برای قرن‌های طولانی ما از دنباله‌دارها می‌ترسیدیم و اینک بر قلب یکی از آنها فرود آمده‌ایم. آنچه ما را از هراس از ناشناخته به کاوش قلب یک‌دنباله‌دار رساند، مسیر علم بود. دنباله‌دارها اجرام خیره‌کننده‌ای هستند. زمانی که یکی از آنها به خورشید نزدیک می‌شود، گیسو می‌افشاند و به موجودی دلربا و مسحورکننده در آسمان شب بدل می‌شود، اما علاوه بر این چهره دلفریب، رازهایی که در دل دارد برای ما مهم است. دنباله‌دارها بقایایی باستانی از زمان شکل‌گیری منظومه‌شمسی ما هستند. در حالی که عمده موادی که در آن دوران باستانی و در حدود چهارمیلیاردسال پیش به ساختار سیاره‌ها پیوستند و در طول زمان با فرسایش‌های متعددی روبه‌رو شدند، مواد بازمانده از این جریان، سیارک‌ها و دنباله‌دارها را تشکیل دادند؛ موادی که نه‌تنها میزبان عتیقه‌های دوران شکل‌گیری منظومه‌شمسی‌است که براساس برخی فرضیه‌ها ممکن است درآوردن آب و حتی برخی واحدهای سازنده حیات روی زمین نقشی موثر داشته باشد. به‌هرحال با وجود اهمیت بسیار آن تا پیش ‌از این هیچ‌گاه نتوانسته بودیم از نزدیک به بررسی ساختار هسته یک دنباله‌دار که به‌طور عمومی به گلوله برفی کثیف و غبارآلود تشبیه می‌شود، بپردازیم و این زمان مواجهه نزدیک ما با گنجینه‌ای فرارسیده که شاید نقشی مانند لوح روزتا را بازی کند و نوری بر تاریکخانه دانش ما از گذشته منظومه‌شمسی خودمان و آغاز و تحول آن بیندازد. «روزتا» مسیری طولانی و 10ساله را برای رسیدن به هدف خود سپری کرده بود. مدار پیچیده‌ این کاوشگر به‌گونه‌ای طراحی‌ شده بود که این فضاپیما بتواند با کمک‌گرفتن از نیروی گرانش سیاره‌های مختلف، نیروی لازم برای سفر به‌سوی مقصد نهایی خود را به‌دست آورد. به همین دلیل این کاوشگر سه‌بار از نزدیک زمین و یک‌بار از اطراف مریخ عبور کرد تا بتواند نیروی لازم را کسب کند. در طول مسیر همچنین به تصویربرداری و بررسی سریع از دوسیارک کوچک هم پرداخت، اما پس از 10سال سفر، سرانجام وقتی به مدار دنباله‌دار هدف خود رسید و نخستین تصاویر از آن را به زمین فرستاد، دید ما از ساختار هسته تاریک یک دنباله‌دار را از اساس تغییر داد. «روزتا» در اولین ماموریت پس از رسیدن به مدار هسته دنباله‌دار، کار داده‌سنجی‌ را با هدف تعیین محلی روی سطح این هسته دوتکه آغاز کرد. این مکان علاوه بر دارابودن ارزش‌های علمی، باید محلی امن برای فرود نیز به‌شمار آید؛ محلی که قرار بود میزبان نخستین سطح‌نشین تاریخ کاوش‌های ما روی یک دنباله‌دار باشد. مهندسان طرح امیدوارند این کاوشگر بتواند فعالیت‌هایش را چندماهی بر سطح این دنباله‌دار ادامه دهد، اما در همین مدت هسته دنباله‌دار در حال نزدیک‌شدن به خورشید است. به این ترتیب این سطح‌نشین می‌تواند تغییرات سطحی را از زمانی که فرود می‌آید و دنباله‌دار در فاصله حدود ۴۵۰میلیون‌کیلومتری ما قرار دارد تا زمانی که دنباله‌دار به حدود ۳۰۰میلیون‌کیلومتری ما می‌رسد، از نزدیک بررسی کند. پایان ماموریت «فیله» اما پایان ماموریت «روزتا» نیست. این مدارگرد چون پروانه‌ای که به دور شمعی می‌گردد، به دور دنباله‌دار می‌گردد. این مدارگرد تا مرداد سال۱۳۹۴ و زمانی که دنباله‌دار به حضیض خورشیدی خود نزدیک می‌شود و با نزدیک‌شدن، کم‌کم گیسویی از ذرات و غبار را در اثر مواجهه با بادهای خورشیدی آزاد می‌کند، آن را همراهی خواهد کرد. در آن هنگام ما برای اولین‌بار داده‌های بی‌نظیر و نمایی خیره‌کننده از آغاز گیسوافشانی دنباله‌دار را در اختیار خواهیم داشت.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.