جستوجوی ردپای حیات در منظومههای بیشمار
کسی آنجا هست؟
محمدرضا دستورانی
بشر در طول سالهای گذشته، همیشه در جستوجوی انواع گوناگون حیات در منظومهشمسی بوده است. در این بین سیارهسرخ (مریخ) بیش از همه توجه دانشمندان را به خود جلب کرده بود چراکه احتمال وجود حیات در آن بیش از دیگر سیارههای منظومه شمسی است زیرا مریخ از بسیاری جنبهها به کرهزمین (زندهترین سیاره شناختهشده) شبیه است. در ابتدا این پرسش مطرح بود که آیا هماکنون موجود زندهای در مریخ وجود دارد یا خیر. هرچند بحث احتمال وجود حیات در سیاره مریخ یا مکانی دیگر در منظومهشمسی همیشه مطرح بود، اما با اختراع تلسکوپ، وارد مرحله جدیدی شد. برای مثال کسانی که مریخ را از پشت تلسکوپ خود بررسی کردند، خطوطی را در این سیاره دیدند که همانند نصفالنهار از قطبها به استوا ادامه داشت. به باور آنها این خطوط، کانالهایی هستند که موجودات هوشمند مریخی برای انتقال آب از قطبها کندهاند. برخی دیگر نیز وجود لکههای سیاه در ماه را نشانهای از وجود دستههای بزرگ پرندگان دانستند که در این قمر پرواز میکنند. به هرروی خیلی زود مشخص شد که موجود زندهای در ماه نیست چراکه ماه بهدلیل نبود جو، نمیتواند زیستگاه هیچموجود زندهای باشد. در مریخ هم
دستکم موجود هوشمندی که بتواند چنین کانالهایی را برای تامین آب لازم برای کشاورزی و زندگی حفر کند، وجود ندارد. به همین دلیل پرسش دیگری مطرح شد: آیا مریخ در گذشتههای دور، احتمالا میزبان موجودات زنده بوده است؟ این موضوع علمی در سال1984 توانست حتی نظر افکار عمومی را نیز به خود جلب کند چرا که در این سال یک شهابسنگ مریخی کشف شد که بیش از چهارمیلیاردسال قدمت داشت. این شهابسنگ را بعدها «آلن هیلز» یا «ALH84001» نامیدند. بسیاری از دانشمندان بر این باورند که این شهابسنگ حدود 13هزارسال پیش در زمین فرود آمده است. محققان با انجام آزمایشهای بسیار روی این شهابسنگ توانستند علایمی از وجود موادآلی را در آن بیابند که نشانه غیرقابلانکاری از وجود حیات در زمانهای دور در کرهمریخ است. «دانیل گولدین»، رییس وقت سازمان ناسا در مورد پژوهشهای انجامشده در این زمینه و نتایج بهدستآمده میگوید: «هنگامی که در مورد جانداران مریخی صحبت میکنیم، منظورمان کوتولههای سبز داستانهای علمی-تخیلی نیست، بلکه منظورمان موجودات تکیاختهای بسیار کوچکی است که تا حدود زیادی شبیه باکتریهای زمینی هستند.» تاکنون کسی شاهدی دال بر وجود
جانداران پیشرفتهتر در کرهمریخ نیافته است. «کارل ساگان» اخترشناس و نویسنده مشهور که سالیان دراز از عمر خود را صرف بررسی احتمال وجود حیات در دیگر نقاط منظومه شمسی غیر از زمین کرده است، این کشف را بسیار شکوهمند توصیف کرده و میگوید: «احتمال آنکه در دوسیاره مختلف، یک نوع ویژه از حیات پدیدار شود، بسیار اندک است و ما از اینکه این فرصت را یافتهایم که تاریخ تکامل را در دوسیاره مختلف با هم مقایسه کنیم، بسیار خوشوقتیم.» دانشمندان در آن زمان تلاش کردند با انجام آزمایشهایی دریابند آیا این شهابسنگ روزی بستر حیات موجودات ذرهبینی بوده است یا خیر. محققان با بررسی این شهابسنگ به شواهدی دست یافتند که نشان میدهد حدود 25درصد از مواد مغناطیسی تشکیلدهنده شهابسنگ، توسط باکتریهای موجود در مریخ تولید شدهاند. به بیان دیگر برای توجیه خواص مغناطیسی یکچهارم از کریستالهای کربنات موجود در شهابسنگ مریخی باید قایل به دخالت موجودات زنده باشیم. برخی باکتریهای مغناطیسی کرهزمین نیز که در مناطق مرطوب زندگی میکنند، میتوانند کریستالهای مغناطیسی را بهصورت یک رشته در سلولهای خود مرتب کرده و از آنها یک قطبنما بسازند. این
باکتریها در نهایت با استفاده از این قطبنماها، منابع انرژی و غذای موجود در محیط پیرامون خود را مییابند. محققان در بررسیهای خود دریافتند حدود یکچهارم از کریستالهای مغناطیسی در اندازه نانومتری موجود در شهابسنگ مریخی، بهلحاظ فیزیکی و شیمیایی به ذرات تولیدشده به وسیله نوعی از باکتریهای مغناطیسی زمینی بسیار شبیه است. اما این برای اولینمرتبه بود که عدهای از محققان کریستالهای تولیدشده به وسیله باکتریهای موجود در شهابسنگ مریخی را با کریستالهای تولیدشده به وسیله باکتریهای موجود در زمین با هم مقایسه کردند. با مقایسه کریستالهای تولیدشده به وسیله باکتریهای موجود در شهابسنگ با کریستالهایی که مطمئن هستیم توسط باکتریهای مغناطیسی زمینی تولید شدهاند، دانشمندان استدلال کردند این کریستالها توسط نوعی باکتریهای موجود در مریخ به وجود آمدهاند. علاوه بر این میدانیم مریخ در سالهای اولیه عمر خود میدان مغناطیسی داشته که این موضوع نیز با وجود باکتریهای مغناطیسی سازگار است. به این ترتیب به باور برخی از دانشمندان در اوایل عمر مریخ، باکتریهایی تکامل یافتهاند که از بسیاری جهات به باکتریهای مغناطیسی موجود
در زمین شبیه هستند. از مدتها پیش دانشمندان میدانستند که مریخ منابع نور و انرژی شیمیایی لازم برای ایجاد حیات را در اختیار دارد. در سال2001 نوارهای مغناطیسی در پوسته مریخ مشاهده شد که بیانگر وجود میدان مغناطیسی قوی در اوایل تاریخ این سیاره است. بعدها محققان اعلام کردند با استفاده از فضاپیمای اودیسه مریخ توانستهاند مقداری یخ را در لایههای زیرین خاک مریخ کشف کنند. این مورد به اضافه اتمسفر غنی از دیاکسید کربن مریخ، شرایط لازم برای تکامل میکروبهایی شبیه آنچه را که فسیل آن در شهابسنگمریخی دیده میشود، فراهم کرده است. هرچند وجود نشانههای حیات فسیل یک باکتری ساده در شهابسنگ مریخی هیچگاه با قطعیت تایید نشد، اما این شهابسنگ بعدها نیز خبرساز شد. اینبار، پژوهشگران توانستند ویژگیهای آبی را که میلیاردهاسال پیش این سنگ را شسته بود، آشکار کنند. در پژوهشهای بعدی مشخص شد محیط اطراف این سنگ در مریخ میتوانست شرایط لازم برای تشکیل و ادامه حیات را پدید آورد. ادعای اولیه مبنیبر وجود نشانههای احتمالی حیات در شهابسنگ یافتشده در قطبجنوب، یافتن نشانههایی از مولکولهای پیچیده کربندار و تعدادی از اجسام
میکروسکوپی با شکلی شبیه به باکتری، هیچگاه بهطور گسترده مورد قبول دانشمندان قرار نگرفت. دانشمندان در توجیه مخالفت خود اعلام کردند این اشکال مبهم هستند و مولکولهای پیچیده کربندار میتوانند بدون منشأ زیستی هم پدید آیند چراکه برای مثال این مولکولها روی تکههای خردهسیارکهایی که به صورت شهابسنگ روی زمین سقوط کردهاند نیز یافت شدهاند. برخی دیگر نیز گفتند احتمالا ترکیب کربنی موجود در این شهابسنگ در شرایط بسیار سختی شکل گرفته است، از جمله دمای بالاتر از 150درجه، در حالی که سختجانترین میکروبهای زمینی نیز در دمای 120درجه از بین میروند. با اینهمه تحلیلهای جدید بیان میکند آب موجود در این سنگ به اندازه کافی سرد و خنک بوده که حیات در آن امکانپذیر شود، به این ترتیب دستکم این احتمال که در این شهابسنگ حیات وجود داشته باشد، ممکن میشود. این پژوهشها نشان میدهد هنوز چیزهای زیادی مانده که باید از این سنگ مریخی یاد بگیریم؛ سنگی که احتمالا بیش از همه سنگها شاید هم بیش از هرچیز دیگری در تمام تاریخ بشر، دانشمندان آن را بررسی کردند. با اینهمه برخی کارشناسان بر این باورند که احتمالا برای تعیین اینکه آیا مریخ
هیچگاه پیش از این دارای حیات بوده یا خیر، به ماموریتی نیاز داریم که نمونههایی از سنگهای آن سیاره را به زمین بیاورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.