|

بررسی اهداف ماموریت «روزتا» و کاوشگر «فیله» در دنباله‌داری دوردست

خوانش اوراق مفقودشده حیات در کیهان

مهدی صارمی‌فر

در تعطیلات آخر هفته گذشته، در جایی در اعماق فضا، در کمربند سیارکی، در مسیری پر از تخته‌سنگ‌های بین مریخ و مشتری، حدود ٥٠٠میلیون کیلومتر دورتر از زمین (بیشتر از سه‌برابر فاصله زمین تا خورشید)، اتفاقی روی داد که برای چندساعتی در صدر تیترها و توییت‌ها بود. فضاپیمای «روزتا» که چند ماهی است از یک سفر ٦/٥میلیارد کیلومتری ١٠ساله به مقصد رسیده است، بالاخره کوله‌بارش را باز کرده بود. بانوی پیر باواریا وقتی صحبت از فضاپیماهای بی‌سرنشین می‌شود که مانورهای محیرالعقول روباتیک را در فضای بین‌سیاره‌ای انجام می‌دهند، ناخودآگاه ذهن انسان به یاد فیلم‌های علمی-تخیلی می‌افتد و صحنه‌هایی که همه وامدار جنگ‌های ستاره‌ای «جرج لوکاس» (کارگردان نامدار سینما) است. فضاپیماهایی با ظاهر عجیب و متقارن و رانش‌هایی که تشعشع آبی‌شان در افق، کنتراست کم‌نظیری از رنگ‌ها را ایجاد می‌کند و از دل‌شان فضاپیمایی کوچک‌تر برای انجام ماموریتی خاص بیرون می‌آید. اما فضاپیمای «روزتا» که این‌روزها طرفداران زیادی دارد، اصلا به آن تصویر شبیه نیست. اگر مریخ‌نورد کیوریاسیتی در لطافت و جذابیت بصری چیزی شبیه ستارگان هالیوود باشد، در مقایسه باید گفت که «روزتا» بیشتر به یک پیردختر دهاتی آلمانی می‌ماند که با تیپ لباس‌های سنتی باواریایی، در میهمانی‌ها و مراسم سنتی از میهمانان پذیرایی می‌کند. از قضا کیوریاسیتی را از جایی تقریبا نزدیک سانست بولوار هدایت می‌کنند (پاسادنا) و «روزتا» را از جایی در شمال غربی سرزمین باواریا (دورمشتات). ایده‌هایی نه‌چندان تازه ایده «روزتا» به دهه١٩٨٠ برمی‌گردد و زمانی که دنباله‌دار «هالی» از سفر طولانی همیشگی‌اش به پیش خورشید برگشته بود. ظاهر «روزتا» هم مثل همه ماهواره‌های کلاسیک، یک مکعب است با یک پنل خورشیدی. حتی منبع تولید انرژی‌اش هم برای این مکان‌های منظومه شمسی که خیلی از خورشید دور هستند، کمی از مد افتاده است. به این ماهواره‌ها «مارینر مدل ٢» می‌گویند. «مارینر»ها فضاپیماهایی بودند که ناسا در دهه١٩٦٠ و پیش از نشستن روی ماه، یک‌بار با آنها کل سیارات سنگی منظومه شمسی (تیر، ناهید و مریخ) را خیلی سطحی، بازبینی کرده بود. در دهه١٩٩٠ اتحادیه اروپا طرحی درخشان و بلندپروازانه با تجهیزاتی دقیق و کارآمد برای کاوش در یک ستاره دنباله‌دار داشت، اما پول کافی برای فرستادن آنها به مقصد را نداشت. برای همین این طراحی قدیمی، ساده و ارزان، اما در عین حال مطمئن و آزموده‌شده انتخاب شد. تجهیزات آزمایشگاهی به دو قسمت تقسیم شدند. تعدادی دوربین و حسگر و طیف‌سنج روی فضاپیمای اصلی نصب شد و تعدادی دیگر هم روی یک سطح‌نشین کوچک ١٠٠کیلویی به اندازه یک ماشین لباسشویی به نام «فیله». رقصنده با سنگ در عوض این ظاهر زشت، «روزتا» هنرهای زیادی دارد. یکی از آنها مسیری است که طی کرده است. جایی که «روزتا» قرار دارد با فناوری امروزی سفرهای فضایی تقریبا در کمتر از یک سال از زمین در دسترس است. اما مقصد «روزتا» یک سیاره عظیم مانند مریخ نبود. معمولا وقتی مقصد یک فضاپیما، سیاره یا قمری باشد، جاذبه‌اش آنقدر است که در مراحل نهایی پرواز می‌توان همه جزییات را از قبل پیش‌بینی کرد. اگر هم مقصد سیارکی باشد که فضاپیما بخواهد چندروزی کنار آن باشد و از آن عکاسی و نمونه‌برداری کند، باز هم عملیات مانور خیلی سخت نیست. اما «روزتا» می‌خواست بیش از یک سال در کنار گلوله برفی کثیفی لنگر بیندازد و همراهش از کنار خورشید (نقطه حضیض مداری) بگذرد درحالی که ابعاد آن درنهایت سه، چهارکیلومتر است و وزنش هم آنقدر کم است (١٠میلیاردتن) که تقریبا نمی‌توان روی جاذبه‌اش چندان حساب کرد. پس طراحان اروپایی «روزتا»، به‌جای خرج هنگفت قراردادن پیشران روی فضاپیما، مسیری را پیشنهاد دادند که طی‌کردنش ١٠سال طول می‌کشد، اما سرانجام مدار فضاپیما به دور خوشید (با کمک جاذبه بقیه سیاره‌ها) آنقدر با مدار ستاره دنباله‌دار هدف، هماهنگ است که انگار «روزتا» قمر آن است. این عملیات، پیچیده‌ترین نوع از این مانورهای فضایی است و به آن در لغت «راندوو» می‌گویند که البته وجه تسمیه‌اش هم مشخص است (راندوو در زبان فرانسه، یعنی میعادگاه، محل قرار). رازی در دل گلوله برف علت اینکه پدران اروپایی «روزتا» چنین مقصد دور و سختی را برای این «راندوو» انتخاب کردند، این بود که در اعماق این ستاره دنباله‌دار اسراری پنهان است که آشکارشدنش می‌تواند از بخشی از راز «حیات» پرده بردارد. همه موجودات زنده روی زمین، اساس مولکولی یکسانی دارند و همه از چهار دسته مولکول آلی ساخته شده‌اند: هیدرات‌های کربن که وظیفه تامین انرژی را برعهده دارند، چربی‌ها که نقش غشایی دارند، پروتئین‌ها که فعالیت‌های حیاتی را کنترل می‌کنند و اسیدهای نوکلییک که اطلاعات مورد نیاز برای تمام واکنش‌های موجود زنده را در خود ذخیره می‌کنند. در این بین پروتئین‌ها فراوان‌ترین مولکول‌های آلی در سلول هستند. میلیون‌ها پروتئین در تمام جنبه‌های کارکرد و ساختار یک موجود زنده، نقش اساسی ایفا می‌کنند که اکثرشان ناشناخته‌اند. اما همه آنها به صورت زنجیره‌هایی از تعداد محدودی زیرواحد تشکیل شده‌اند. ٢١ اسید آمینه در طبیعت وجود دارند که همه پروتئین‌ها از آنها ساخته شده‌اند. در حقیقت این ترتیب قرارگرفتن پشت‌سرهم اسید‌های آمینه است که در ژن‌ها ذخیره می‌شود و به همین ترتیب است که در نهایت، شکل اصلی پروتئین را در محیط سلول مشخص می‌کند. کارکرد پروتئین به‌شدت وابسته به شکل آن است. اسیدهای آمینه از خود فعالیت‌های نوری نشان می‌دهند. یعنی وقتی در مقابل نور قرار می‌گیرند، گروهی صفحه نور را به سمت چپ و گروهی آن را به سمت راست می‌چرخانند. بر همین اساس اسیدهای آمینه را راست‌گرد یا چپ‌گرد و به این خاصیت ایزومریسم فضایی یا کایرالیته (Chirality) می‌گویند. این خاصیت در همه اتم‌های کربن که غیرمتقارن باشند، دیده می‌شود. اتم کربن می‌تواند با چهار اتم دیگر پیوند کووالانسی تشکیل دهد. کربن‌هایی را که با چهار عامل یا عنصر مختلف پیوند داشته باشند، غیرمتقارن می‌گویند. به علت چهاروجهی‌بودن اتم کربن مرکزی، این چهار عامل می‌توانند با داشتن دو توالی مختلف فضایی، به دور اتم کربن دو ایزومر فضایی به وجود آورند. در اسیدهای آمینه این دو ایزومر فضایی غیراز اینکه نور قطبیده راست‌گرد یا چپ‌گرد را بازمی‌تابانند و کمی از نظر سطوح انرژی متفاوت‌اند، در تمام خواص دیگر، کاملا با هم مشترک هستند. این راست‌گردی و چپ‌گردی هیچ نوع مزاحمتی برای فعالیت‌های حیاتی پروتئین ایجاد نمی‌کند. نکته قابل‌توجه اینجاست که وقتی اسیدهای آمینه را در آزمایشگاه و با روش‌های شیمیایی تولید می‌کنیم و در مقابل نور قرار می‌دهیم، هیچ نوع خاصی از قطبش در نور بازتابیده دیده نمی‌شود. این نکته بیانگر آن است که از هر دو نوع راست‌گرد و چپ‌گرد به تعداد مساوی تولید شده است. اما وقتی یک پروتئین طبیعی را به اسیدهای آمینه تجزیه می‌کنیم، فقط اسیدهای آمینه چپ‌گرد در محیط پیدا می‌شوند، یعنی در طبیعت، تنها اسیدهای آمینه چپ‌گرد حضور دارند. برخورد نزدیک از نوع اول در سال‌های اخیر آزمایش‌های معروفی انجام شده‌ که در آنها پژوهشگران با شبیه‌سازی محیط کره‌زمین در بدو شکل‌گیری آن در حدود سه تا چهارمیلیاردسال پیش و تاباندن نور به آن در یک محیط ایزوله، اسیدهای آمینه را تولید کردند. اما جالب اینجا بود که این اسیدهای آمینه هم به تعداد مساوی از هر دو نوع ایزومر فضایی داشتند. این آزمایش، این حدس را که مولکول‌های اصلی و پایه‌ای حیات، روی زمین شکل گرفته‌اند، تا حدودی زیر سوال برد. یکی از مهم‌ترین نظرات در مورد منشا حیات این است که مولکول‌های پایه برای تشکیل حیات مثل اسیدهای آمینه توسط شهاب‌سنگ‌ها روی زمین فرود آمده‌اند. یعنی عناصر اولیه برای شکل‌گیری حیات در همه‌جای منظومه شمسی یا حتی کهکشان وجود دارند و تنها به محیط مناسب برای تکامل نیاز دارند. دو پژوهشگر دانشگاه استنفورد، «ویلیام بونر» و «ادوارد روبنشتاین» سال١٩٨٣ نشان داده بودند که ابرنواخترها می‌توانند در طول‌موجی تابش کنند که انرژی لازم برای تجزیه اسید آمینه راست‌گرد را دارد اما چپ‌گردها را تجزیه نمی‌کند. به این ترتیب ابزار محک خوبی به دست آمد. یعنی اگر اسید آمینه‌ها در تمام عمر منظومه شمسی چپ‌گرد باشند، می‌توان تقریبا با اطمینان گفت که عناصر اولیه لازم برای حیات در همه‌جای کیهان پراکنده‌اند. خوشبختانه منظومه شمسی، اشیای تاریخی گرانبهایی را از حدود چهار، پنج‌میلیاردسال پیش تا امروز تقریبا دست‌نخورده باقی گذاشته که بررسی آنها می‌تواند گره‌های این راز را بگشاید. این اشیای گرانبها، ستاره‌های دنباله‌دار هستند. دنباله‌دارها قطعات عظیم گل یخ‌زده هستند که در فضایی بیرون از مدار پلوتو قرار دارند و گهگاه بعضی از آنها در اثر جاذبه خورشید به درون منظومه شمسی پرتاب می‌شوند. این گلوله‌های گل یخ‌زده با نزدیک‌شدن به خورشید، آرام‌آرام ذوب می‌شوند و قطعاتی از آنها در فضا و در مسیر پشت‌سر آن رها می‌شوند. به این ترتیب دنباله‌ای شکل می‌گیرد که با نزدیک‌شدن به خورشید، بزرگ‌تر هم می‌شود. همین ذرات به‌جامانده از دنباله‌دارهاست که بعدها وقتی با هم وارد جو می‌شوند، بارش‌های شهابی را به وجود می‌آورند. البته دنباله‌دارها، دنباله‌ای از جنس پلاسما هم دارند. ولی آنچه بارز است این است که اصلا فرآیند همجوشی هسته‌ای در آنها اتفاق نمی‌افتد زیرا برای انجام همجوشی هسته‌ای بسیار کوچک هستند. به همین دلیل، چندسال پیش گروهی از علاقه‌مندان نجوم آماتوری تلاش بسیاری کردند که واژه «ستاره» را از پیش اسم ستاره‌های دنباله‌دار بردارند اما در نهایت به هدف‌شان نرسیدند. به‌هرحال ستاره‌های دنباله‌دار، تاریخ سرگردان منظومه شمسی هستند و بهترین جا برای مطالعه نظریه‌های زیست‌اختر فیزیکی. اینگونه بود که دنباله‌دار چوریوموف-گراسیمنکو یا به اختصار «چوری» یا «P67» به‌عنوان هدف ماموریت «روزتا» انتخاب شد. رهاورد سفر از سال٢٠٠٤ که «روزتا» از پایگاه سازمان فضایی اروپا در گویان، به فضا پرتاب شد تا اردیبهشت امسال، ١٠سال طول کشید تا «روزتا» این مسیر دقیق را طی کند. وقتی «روزتا» بعد از یک خواب طولانی دوباره بیدار شد، عکس‌های زیادی از این دنباله‌دار گرفت. هدف پیداکردن محلی برای فرود «فیله» بود. کاوشگر سطح‌نشین «فیله» باید از «روزتا» خارج می‌شد و در حرکتی بسیاربسیار آرام، مسیر ٢٢کیلومتری را در هفت‌ساعت طی می‌کرد تا به سطح ستاره دنباله‌دار رسیده و آنجا بنشیند. سپس دریل و دیگر دستگاه پژوهشی آن به کار افتاده و آزمایش روی نمونه‌ها و به‌خصوص جست‌وجو برای فعالیت نوری اسیدهای آمینه را آغاز می‌کرد. هفته‌ها چالش برای پیداکردن محل فرود سرانجام در نخستین روزهای پاییز امسال به پایان رسید. پژوهشگران به‌شدت روی نقطه‌ای تاکید می‌کردند که تفاوت‌های زیادی در اطرافش داشته باشد در حالی‌که چنین محیط‌هایی معمولا ثبات و در نتیجه امنیت لازم برای سطح‌نشین را ندارند و مهندسان پرواز مخالف آن بودند. بالاخره این دو گروه توافق کردند و نقطه نهایی انتخاب شد. روز چهارشنبه هفته پیش و ساعاتی قبل از خروج «فیله» مشخص شد که در پیشرانش‌های هوای سرد «فیله» مشکلاتی به وجود آمده که تعدادی از آنها را از کار انداخته است. (این پیشرانه‌ها چیزهایی هستند شبیه پیشرانه‌های روی لباس «جورج کلونی» در فیلم جاذبه که کارشان تغییر و اصلاح مسیر است.) به‌هرحال این مشکل را نمی‌شد حل کرد. پنجشنبه ٩ صبح به وقت گرینویچ به‌ناچار حرکت «فیله» آغاز شد. اما ٣٠دقیقه اختلاف زمانی ناشی از فاصله زمین تا دنباله‌دار باعث می‌شد که امکان هر نوع واکنش سریع گرفته شود. برای همین افرادی که در اتاق کنترل دورمشتات نشسته بودند، تنها نظاره‌گر بودند. «فیله» به سطح ستاره دنباله‌دار نزدیک شد آن‌هم با سرعتی بسیار آرام‌تر از لاک‌پشت اما پیشران‌ها کار نکرد. «فیله» دو سرنیزه داشت که قرار بود در این وضعیت شلیک شوند و در سطح دنباله‌دار فرو بروند. این دو سرنیزه که ساخت شرکت دانمارکی و غیرانتفاعی زیرمدار کوپنهاگ بود، کار نکرد. اوضاع بسیار بد و خارج از کنترل شد. فضاپیما مثل توپی به دنباله‌دار خورد و بالا رفت و دوباره به فضا پرتاب شد. دوساعت طول کشید تا «فیله» دوباره برگردد. در این مدت «فیله» تا یک‌کیلومتر از سطح فاصله گرفت و دوباره بازگشت. حرکت بعدی بسیار کوتاه‌تر بود و هفت دقیقه طول کشید. اما سرانجام یکی از مهم‌ترین ماموریت‌های رباتیک تاریخ با کمی اغماض با موفقیت به سرانجام رسید. تنها نکته مهم در این میان این است که «فیله» بعد از این دو برخورد، حدود یک کیلومتر دورتر از مکان اولیه فرود آمده و یکی از پایه‌هایش هنوز روی هواست و چون خودش را با سرنیزه‌ها به سطح دنباله‌دار محکم نکرده، ممکن است، عملیات سوراخ‌کردن سطح با مشکل مواجه شود. همچنین به‌دلیل زاویه‌ای که «فیله» در محل فرود دارد، انرژی خورشیدی کمتری به دست می‌آورد که ممکن است برای تکمیل برنامه تحقیقاتی ازپیش‌آماده‌شده، کم بیاید. اما اگر همه‌چیز با موفقیت پیش برود، بدون شک روزهای آینده، با مشخص‌شدن نتایج آزمایش‌های «فیله»، شاهد نقطه‌عطفی در تاریخ پژوهش‌های فضایی خواهیم بود. زیرا همه انتظار داریم که آزمایش تایید کند که عناصر لازم برای شکل‌گیری حیات، از میلیاردهاسال قبل از تشکیل منظومه شمسی در همه‌جای کهکشان و چه‌بسا کیهان پخش شده‌اند و هرجا پتانسیل لازم را داشته باشد، می‌تواند میزبان تکامل حیات باشد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.