|

این فهم ملازم با عیش

سوزان سانتاگ . ترجمه‌: پویا رفویی

به‌دفعات استعاره‌ای از نحوه تغذیه را برای اثر هنری به کار برده‌ام. پهلو‌به‌پهلو شدن با اثر هنری، به‌یقین مستلزم تجربه جدایی از جهان است. اما اثر هنری فی‌نفسه شیئی است تپنده، سحرانگیز و مساله‌آموز که ما را چه‌بسا گشوده‌تر و گشاده‌دست‌تر به جهان رجعت می‌دهد. ریموند بایر نوشته است: «باری که ابژه‌های زیبایی‌شناختی هریک با ضرباهنگی به فراخور، بر دوش ما می‌نهد، طریقه‌ای است از به جریان‌انداختن نیروی حیات... هر اثر هنری تجسمی است از فتح‌باب، سکته، تقطیع، که یعنی ایماژهایی از نیروی حیات یا رخوت، سرانگشت نوازش یا دست ویرانگر تنها از آن هنرمند است.» این همانی است که ما از آن به قیافه‌شناسی اثر یا ضرباهنگ آن یا، چنان‌که رفت، به سبک آن مراد می‌کنیم. بدیهی است که وقتی ما با تلقی تاریخی از نگره سبک، آثار هنری را در مکتب‌ها و دوره‌ها مجموع می‌کنیم، برآنیم تا فردیت چهره سبک‌ها را بزداییم. اما از منظر زیبایی‌شناسی (برخلاف منظری عقلی) تجربه ما از هنر چیزی جز این است. از این‌رو، تا مادامی‌که اثر هنری قرین توفیق است و همچنان از قدرت برقراری ارتباط با ما برخوردار باشد، ما همواره فردیت و وقوع سبک را تجربه می‌کنیم. زندگی خود ما نیز همین‌طور است. اگر زندگی را از بیرون مد‌نظر قرار دهیم - چندان‌که گسترش فراگیر و عوام‌پسند علوم اجتماعی و روانکاوی خیل عظیمی از آدم‌ها را بدین‌‌کار واداشته است- خود را مثل لحظه‌های عمومیت‌یافته می‌بینیم و بر این منوال تجربه‌ها و انسانیت ما به از‌خودبیگانگی دردناک و شدیدی دچار می‌شود. همان‌طور که «ویلیام ارل» همین اواخر خاطرنشان کرده است، اگر نمایشنامه هملت «درباره»ی چیزی باشد، درباره هملت است، درباره موقعیتی خاص خود او است، نه درباره سرنوشت بشری. هر اثر هنری در حکم نوعی نمایش، ثبت و گواهی بر شکل ملموسی از آگاهی است؛ ابژه‌شدن آن در دل اشیا، صراحتی بی‌بدیل ایجاد می‌کند. اگر بپذیریم، تا وقتی تعمیم ندهیم نمی‌توانیم (از منظری اخلاقی، عقلی) دست به قضاوت بزنیم، به تبع آن، این مطلب را نیز باید بپذیریم که تجربه اثر هنری و بازنمایی‌ها در اثر هنری از قضاوت فراتر می‌رود - با این‌ همه اثر راه را برای قضاوت آن به منزله هنر باز می‌گذارد. آیا در آثار سترگ هنری مثل «ایلیاد»، رمان‌های تالستوی و نمایشنامه‌های شکسپیر تنها با همین خصیصه سروکار نداریم؟ آیا هنری ازاین‌دست داوری‌های تنگ‌نظرانه را، برچسب دم‌دستی خوب و بد فلان کس و بهمان کار را به هیچ نمی‌گیرد؟ و از کجا که وقوع چنین اتفاقی به صلاح همه باشد (حتی منازعه اخلاقی مندرج در آن نیز سودمند است). اخلاق، برخلاف هنر، برحسب سودمندی‌اش توجیه «می‌شود»؛ اخلاق کاری می‌کند یا فرض بر این است که کاری می‌کند تا زندگی برای همه ما به‌مراتب انسانی‌تر و زیستنی‌تر شود. اما آگاهی - که تا حدی مغرضانه بنا به عرف، از آن به «قوه تعقل» تعبیر می‌کنند- به احتمال در آینده و به حتم در اکنون دامنه‌ای وسیع‌تر و متنوع‌تر از کنش را دربر می‌گیرد. کنش‌هایی که آنها را یا با توجیهی ذاتی یا مستغنی از هر توجیه توصیف می‌کنند، از هنر و تفکری صوری تغذیه می‌کنند. اثر هنری با ما کاری می‌کند تا به جای قضاوت یا تعمیم، وجه ‌منحصر‌به‌فرد امور را ببینیم و بفهمیم. این فهم ملازم با عیش تنها هدف معتبر و یگانه توجیه وافی به مقصود اثر هنری است. شاید در تبیین ذات تجربه ما از آثار هنری و نسبت میان هنر و سایر عواطف و اعمال بشری، شیوه برتر توسل به نگره اراده باشد. این نگره مفید فایده است، زیرا اراده نه موقعیت آگاهی، که آگاهی جان‌یافته است. علاوه بر این رویکردی است به جهان، رویکرد سوژه‌ای است رو به جهان. نوع بغرنجی از اراده‌ای که در اثر هنری تجسم می‌یابد و با آن مرتبط است، توامان هم جهان را منسوخ می‌کند و هم به شیوه‌ای بس فشرده و مختص خود، به مصاف آن می‌رود. اراده ذووجهین به هنر را «بایر» در کلام موجز خود چنین شرح می‌دهد: «آثار هنری جملگی، خاطره‌ای از اراده‌ای طراحی‌شده و جداافتاده را در اختیار ما قرار می‌دهند.» هرقدر که خاطره طراحی‌شده و جداافتاده باشد، به همین میزان اراده درگیر با هنر نیز میان خود و جهان فاصله می‌اندازد. اینها همه طنینی است از جمله مشهور نیچه در «زایش تراژدی»: «هنر نه تقلید از طبیعت که مکمل متافیزیکی آن است، از این‌رو در جوار طبیعت پرورش می‌یابد که در پی غلبه بر آن است.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.