|

خالق «کلنل» هم «شوالیه» شد

شرق: از خیابان «سپهبد قرنی» تا خیابان «نوفل‌لو‌شاتو»، چند‌خیابان راه است. محمود دولت‌آبادی شامگاه 25آبان در یکی از این خیابان‌ها، نشان عالی گرفت و در دیگری حرف‌هایش را بی‌پرده درباره کتاب‌ها و زندگی‌اش زد. تازه‌ترین «شوالیه» فرهنگی ایران روز یکشنبه در حالی در سفارت فرانسه، این نشان نامدار را بر سینه خود لمس کرد که ساعتی قبل از آن، در مراسمی رسمی با حضور معاون فرهنگی وزارت ارشاد از تضییع حق‌کار، بازنشستگی و بیمه‌آثارش گفت. دولت‌آبادی در سفارت فرانسه از «بالزاک» و «اوژن یونسکو» گفت. در بنیاد ادبیات داستانی اما، در جمع هموطنانش زبان به اعتراض و گلایه گشود. گفت سال‌هاست حقوق مدنی و انسانی، حق کار، بازنشستگی، بیمه نشر آثار و حق پیگیری سرقت آثارش در سینما و تلویزیون زیر پا له شده‌ است. ابوالهول ناشناخته مدتی است وزارت فرهنگ فرانسه توجهی ویژه‌ به فرهنگ‌و‌هنر ایرانی نشان ‌می‌دهد. همین توجه باعث ‌شده تا در چند‌ماه گذشته چندین نشان «شوالیه»، به چهره‌های فرهنگی و هنری ایران تقدیم کند. یکی از این نشان‌ها به محمود دولت‌آبادی رسید؛ نویسنده‌ای که آثارش از خراسان تا مرز ادبیات اروپا یعنی فرانسه خوانده شده است. این نکته‌ای بود که «برونو فوشه»، سفیر فرانسه هم به ‌آن اشاره کرد: «از زمانی که آثار دولت‌آبادی در فرانسه منتشر شد جامعه روشنفکری و کتابخوان فرانسه با وی بیشتر آشنا شد.» سفیر فرانسه همچنین به برخی ویژگی‎های هنری دولت‌آبادی در زمینه تئاتر، داستان‎نویسی و رمان‎نویسی اشاره کرد. سخنران اصلی مراسم، داریوش شایگان بود که خطابه خود را به دو زبان فارسی و فرانسه خواند و از دولت‌آبادی به‌عنوان «ابوالهول ناشناخته» یاد کرد. او گفت: «دولت‌آبادی بی‌شک یکی از بزرگ‌ترین رمان‌نویسان ایران معاصر است. او برخلاف «اونوره دو بالزاک»، 50‌هزار فنجان قهوه ننوشید تا طی 20سال و به بهای زندگی‌اش بزرگ‌ترین شاهکار ادبی قرن نوزدهم، یعنی «کمدی انسانی»، را خلق ‌کند. دولت‌آبادی اما موفق‌ شد در عرض 15‌سال و با گذر از نشیب‌وفرازهای بسیار، یکی از جذاب‌ترین و بزرگ‌ترین حماسه‌های روستایی ایران مدرن را بیافریند؛ «کلیدر» را. دولت‌آبادی، اهل خراسان است، زادگاه پرآوازه حکمت و ادب ایران. او، هم بزرگی این سرزمین را در خود متبلور کرده است، هم‌ زخم‌های آن را.»شایگان ادامه داد: «آنچه در شخصیت استثنایی محمود دولت‌آبادی، علاوه‌بر استعداد خاص او، مرا مجذوب می‌کند، درستی اخلاقی، صداقت روشنفکری و اصالت تمام‌عیارش در مقابل جهانی است که معرکه‌گیرهای رسانه، آن را یکسره به اشغال خود درآورده‌اند. دولت‌آبادی مانند هر هنرمند راستینی، حساس است و پراضطراب، مجروح از درد درون و دلواپس روح آنانی که رویاهای پرشهامتشان همواره با واقعیات مبتذل در تعارضند، دنیایی که نسبت به‌تمنای قلب جوینده حقیقت و آزادی، بی‌اعتناست. این ابوالهول ناشناخته، یا کم‌شناخته یا کسی چه می‌داند شاید بسیار شناخته، در سیروسلوک درونی خود مردی است در تبعید. آنچه مربوط به خوانندگان او می‌شود، که بسیارند، هم امشب در اینجا و در همه‌جا، با اجازه او، با حلول در وجودش و همزبان با شاعر بزرگ فرانسوی، می‌خواهم بگویم: تو می‌شناسی‌اش ‌ای خواننده، این هیولای ظریف را.»سخنران بعدی مریم عسگری بود که درباره چگونگی ترجمه «جای خالی سلوچ» توسط خودش به زبان فرانسه سخن گفت و در بخشی از سخنان خود گفت: «مترجم همیشه ناراضی است و من این احساس را در طول ترجمه کتاب داشتم. برای من ترجمه «جای خالی سلوچ»، ترجمه یک اقلیم بود، ترجمه یک فرهنگ و تاریخ بود و سعی ‌کردم که «آن» و «لحظات» را در این رمان برگردانم.»سپس مدال «شوالیه» هنر و ادب فرانسه توسط سفیر این کشور به دولت‌آبادی اهدا شد و دولت‌آبادی از خانم وزیر فرهنگ فرانسه، سفیر فرانسه و «تریگل»، وابسته فرهنگی فرانسه، تشکر کرد. در این مراسم، نصرالله پورجوادی، کامبیز درمبخش، امید روحانی، ترانه شایگان؛ صدیق تعریف، لیلی گلستان، دکتر رفعت، داود موسایی، جواد مجابی، کیانوش انصاری، حسن کیاییان، مدیا کاشیگر، فخرالدین فخرالدینی و … حضور داشتند. اهل گله نیستم اما این تنها مراسمی نبود که روز یکشنبه دولت‌آبادی در آن شرکت کرده بود. او قبل از آن در مراسمی که به مناسبت هفته کتاب از سوی مسوولان وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی برپا شده بود شرکت کرد؛ هرچند سخنانش در آن جمع صریح و گزنده بود؛ سخنانی که شاید برخی فشارهایی را که این روزها به خاطر سکوت دولت‌آبادی به او وارد می‌شود، پاسخ می‌داد. خالق «کلیدر» گفت: «اهل گله نیستم.» او حرف‌هایش را اینگونه آغاز کرد: «به راه عشق گام نهادیم و آمدیم و می‌رویم. اما من 30سال است که در این جامعه زندگی و کار می‌کنم. من به این سرزمین تعلق دارم. من عاشق کشورم هستم. رمز اصلی این است. با‌این‌حال، در تمام مدتی که خانه‌نشین بوده‌ام در میان تمام مقامات فرهنگی فقط با سه‌نفر صحبت داشته‌ام. یکی از آنها جواد فریدزاده، اهل خراسان بود که با او گفت‌وگویی دوستانه داشتیم. یکی آقای درّی بود که رفتارش دوستانه نبود و سومین شخص آقای صالحی بود و هست که به اعتبار منش و عرق خراسانی‌بودن، یک جلسه گفت‌وگوی دوستانه داشته‌ایم.»اما این جلسه دوستانه سوم هم نتوانسته طلسم کتاب دولت‌آبادی را بشکند چرا‌که هفته پیش سخنگوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در نشستی خبری گفت که «کلنل» باید اصلاح شود. نکته‌ای که هرچند دولت‌آبادی از آن گلایه‌ای نکرد، اما گفت: «الان هم گله نمی‌کنم. اما حق کار، بازنشستگی، بیمه نشر آثار، حق پیگیری سرقت آثار من در سینما و تلویزیون زیر پا له ‌شده و در مسیر این زیر‌ پا‌ له‌شده‌ها سه‌بار سه کشور مهم دنیا از من دعوت رسمی کردند تا بروم و با زن و بچه در آنجا زندگی کنم، اما از آنها تشکر کردم و نرفتم.»او به ذکر خاطره‌هایی از کارش پرداخت و گفت: «زمانی در این مملکت جنگ بود. من برای گرفتن مجوز انتشار آثارم به وزارت ارشاد رفتم. فردی که آنجا بود من را تهدید کرد. من به او گفتم فکر نکن با این تهدیدها من از این مملکت می‌روم و در کافه‌های پاریس می‌نشینم و به شما فحش می‌دهم. ما دو خط موازی هستیم که هیچ‌گاه به هم نمی‌رسیم. زمان مشخص خواهد کرد که چه کسی وقتی موشک‌باران صدام به تهران برسد در این شهر می‌ماند. گذشت و موشک‌باران صدام به تهران رسید و من در زمان موشک‌باران با زن و سه بچه‌ام در تهران ماندم اما نمی‌دانم آن فرد ماند یا رفت. در همان زمان که در ایران جنگ بود، دبیر «کانون نویسندگان» سوئد به من گفت، چرا می‌خواهی به ایران بروی؟ آنجا جنگ است! من هم به شوخی جوابش را دادم و برگشتم.»اگرچه دولت‌آبادی گله نکرد؛ اما از اتفاقاتی که برای کتابش افتاده؛ به‌شدت ناراحت است. او با اشاره به آخرین حضورش در ارشاد گفت: «دلیل اینکه گفته بودم می‌خواهم با یکی از مقامات صحبت کنم، این بود که به آنها بگویم چرا جلوی یک کتاب جعلی را نمی‌توانید بگیرید و نمی‌گیرید. کتاب و اسم من را جعل کرده‌اند. اسم ناشر معلوم است. ضابط ارشاد در محل کار این ناشر، کتاب را ضبط کرده است ولی چرا این کتاب جعلی در شهرستان‌ها به اسم من به فروش می‌رسد و کسی نیست که جلو آن را بگیرد؟ پس ارشاد چه قیمومیتی دارد؟ کار وزارت ارشاد این نیست که بگوید کتاب من اشکال ساختاری دارد. البته این اشکال ساختاری نیست؛ شاهکاری ساختاری است. اگر این‌طور نبود، منتقد غربی آن را همتای گرونیکای پیکاسو نمی‌دانست. آثار پیکاسو همه شاهکارند، اما در میان آنها گرونیکا از همه شاخص‌تر است. حالا آن آقا می‌گوید این کتاب اشکال ساختاری دارد، نه جانم! در خراسان قالیچه‌ای بافته می‌شود که دو طرف آن روست، یعنی پشت‌ و‌ روی آن یکی است. اگر آن منتقد غربی این قالیچه را دیده بود دیگر نمی‌گفت این اثر همتای گرونیکای پیکاسوست، بلکه می‌گفت این اثر مثل آن فرش دستباف خراسانی است. نه، آقای نوش‌آبادی، این اشکال ساختاری نیست.»او به شنیدن شایعه‌ای درباره انتشار کتابش در افغانستان و شهرهای دیگر اشاره کرد و ادامه داد: «این کتاب؛ اعتبار ملی ماست. آثار ادبی اعتبار ملی ماست. من از شما انتظار دارم جلو این نقض حقوق معنوی مرا بگیرید. این دیگر، آبروی معنوی من است نه مادی. دسیسه‌ای است که می‌خواهد مرا خراب کند، اما کوه را نمی‌توان خراب کرد. من از دل کویر ایران، سلسله جبال پدید آورده‌ام. دل کوه، می‌تواند معدن جواهر باشد. آن را می‌شود کشف کرد، اما نمی‌توان خرابش کرد.»سیدعباس صالحی، معاون فرهنگی وزارت ارشاد در واکنش به سخنان دولت‌آبادی گفت: «راجع به صحبت‌های آقای دولت‌آبادی که درباره مسایل حاشیه‌ای حوزه کتاب بود باید بگویم وزارت ارشاد نسبت به کتابی که حداقل در داخل کشور مجوز نشر ندارد، حساس است و درباره انتشار و عرضه این آثار سریعا پیگیری می‌کند. درباره این مساله که آقای دولت‌آبادی مطرح کرده‌اند، یک‌بار قبلا، باواسطه موضوعی اینچنینی به ما منتقل شده بود که وزارت ارشاد سریعا ورود پیدا کرد و خودشان می‌دانند و ناشرشان هم مطلع شد. یک مورد دیگر هم که گفتند که کتاب‌شان در فلان‌جا و در جاده شیراز به فروش می‌رسد، دوستان رفتند و پیگیری کردند. در مورد اخیر هم که گفته شد کتاب در افغانستان چاپ شده و به مشهد رسیده است، حتما دنبال می‌کنیم تا آثار غیرمجاز، نه فقط آثار ایشان، بلکه آثار هیچکسی در فضای نشر ایران منتشر و حق این افراد تضییع نشود.»البته صالحی یادآور شد که «وزارت ارشاد نیروی انضباطی ندارد ولی در موارد اخیر از نیروهای انضباطی کمک گرفتیم تا این موضوعات را پیگیری و گفته‌های وی را رصد کنند.»

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.