|

در حاشیه «ساکن طبقه وسط»

درد مشترک انسان‌ها

آرمان درویش‌آبادی

اولین‌باری که «ساکن طبقه وسط» را دیدم، با خود گفتم مگر می‌شود از عمیق‌ترین مفاهیم فلسفی و رنج‌های بشری، از عشق و مرگ و جاودانگی و... حرف زد و همه اینها را دریک موقعیت کمیک برای تماشاگر ترسیم کرد؟ از همه رنج‌هایی که در انزوا روح را چون خوره می‌خراشد، گفت و زهرخند‌های مخاطب را برای همه درد‌های بی‌درمان فکری و مسایل لاینحلی که کسی به وضوح راه‌حلی برای آن ندارد، پی‌درپی گرفت و این شگفتی بزرگ «ساکن طبقه وسط» است که در خرق عادتی عجیب و به‌دور از کلیشه‌های رایج چه در فرم و چه محتوا حرکت می‌کند. فیلم، تلخ‌خندی است بر هر آنچه در این موقعیت کمیک فردی که در طبقه وسط‌گیر افتاده، سخت مضحک می‌نماید اما همین موقعیت، به‌طرز عجیبی از مناظر و زوایای دیگر سخت تراژیک می‌نماید، فانی‌بودن و میرایی‌بشر، درد مشترک همیشه انسان‌ها؛ از آنهایی که برای غلبه بر این ویژگی حسرت‌بار از قله کوه‌المپ باید بالا می‌رفتند تا حداقل نیم‌خدا نیم‌انسان باشند، تا ساکن طبقه وسطی که گزیری جز عروج ندارد. ساکن طبقه وسط قصه‌ای دارد که شاید تماشاگر عادی سینما با آن مانوس نباشد اما قطعات پازلی داستان که به‌واسطه مفهوم فیلم در خط داستانی به‌شدت کنترل شده، وحدت مضمونی می‌یابند و چندروز از زندگی یک‌نویسنده ساکن طبقه وسط را روایت می‌کند، مخاطب را در یک موقعیت کمیک قرار می‌دهد، حکایت همیشگی مردمانی که فیلم با تولد یکی از آنها شروع و با مرگ دیگری تمام می‌شود. گویا از کجا آمده‌ام‌ها و به کجا می‌روم‌های تراژیک همیشگی از فرط تراژیک‌بودن کمدی شده است، نمی‌گویم گروتسک، که اگرچه صحنه‌هایی نظیر گورستان نمونه‌‌ای بی‌نظیر از این سوگ مضحکه ابدی است اما در کلیت، فیلم کمدی تراژدی انسانی است که اگرچه معاصر بودن و این هزاره‌بودنش را به رخ می‌کشد اما در باطن و خلاف انتظار به زمان و مکان خاصی محدود نیست.شاید در یک‌کلام برای ساده و آشناتر گفتن منظور بتوان اشاره داشت که فرض کنیم جهان فلسفی ترنس مالیکی با زبان طنز وودی‌آلنی روایت شده باشد که باز به‌نظر حق مطلب را ادا نمی‌کند چه ساکن طبقه وسط را دوست داشته باشیم و چه نه...، چه موافقش باشیم و چه مخالف، شبیه هیچ فیلم دیگری نیست، ساکن شبیه خودش است و طعم خودش را می‌دهد. تنها فیلمی را که از ساخته‌های سالیان اخیر می‌توان شبیه آن دانست «زیبایی بزرگ» (پائولو سورنتینو) است که سال گذشته برنده جایزه اسکار بهترین فیلم خارجی‌زبان شد؛ قصه نویسنده‌ای که نمی‌تواند بنویسد و آن را پشت بهانه نمی‌خواهم مخفی کرده، به نزد دوستانی می‌رود و به این بهانه راجع به عشق، مرگ، جنسیت، مذهب، ایمان و... بحث می‌شود و نسبت هرکدام از این مفاهیم با ذهن عقیم و روح افسرده او رونمایی می‌شود؛ قطعات پازل‌گونه‌ای که درست همانند ساکن طبقه وسط در یک خط داستانی عامدا کمرنگ، در پایان تابلویی مسحور‌کننده را فراروی بیننده می‌گستراند، جایی که نویسنده پس از عبور از چالش‌های ذهنی‌اش از مفاهیم دنیوی صرف و اخروی خاص، به این نتیجه می‌رسد که همه‌چیز شعبده‌ای است که او را به حیرت برساند، همین، بیننده‌ای است که از کلک شعبده‌باز متحیر است و همین حیرت برایش کافی است، اصلا لذت در خود این حیرت است، همانند نویسنده در ساکن طبقه وسط که چه وقتی پشت میکروسکوپ است چه پشت تلسکوپ، حیران است و از حیرتش می‌گوید، اما دردآور اینکه ساکن... 10سال زودتر از «زیبایی بزرگ» نوشته شده و به کشوی میز نویسنده‌اش رفته است و در جایی دیگر، 10سال بعد، قصه‌ای با حال‌وهوا و فرمی کاملا شبیه و قرینه نوشته می‌شود و به اسکار می‌رود و آن موفقیت بزرگ نصیبش می‌شود. در این میان محمد هادی کریمی بابت جفای این‌زمانی و فقط این‌مکانی‌اش که در ایران تنها می‌تواند رخ دهد، چقدر حسرت‌زده و مصیبت‌زده است، نمی‌دانم ...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.