|

شیوه زندگی در اقلیم مخاطره‌خیز ایران

تغییرات، فرصت‌هایی برای نوآوری و تکمیل

مهدی زارع . رییس کمیته مخاطرات طبیعی انجمن مخاطره‌شناسی ایران

برنامه راهبرد بین‌المللی کاهش ریسک سازمان‌ملل‌متحد بر پایه «تاب‌آوری» طراحی شده است. تاب‌آوری عبارت است از: ظرفیت بالقوه یک‌نظام، سامانه و جامعه در مواجهه با مخاطرات برای سازگاری که با ایستادگی یا ایجاد تغییرات برای تداوم و دستیابی به سطحی قابل‌قبول از عملکرد، در میزان و درجه‌ای که نظام اجتماعی قادر به خودسازماندهی در جهت افزایش ظرفیت باشد. این کار با درس‌آموزی از سوانح گذشته برای ایمنی بهتر در آینده انجام می‌شود. در سال‌های اخیر مفهوم «تاب‌آوری اقلیمی» به‌عنوان یکی از مفاهیم پایه در ادبیات توسعه در سطح بین‌المللی مطرح شده است. این عبارت معمولا به‌عنوان ظرفیت سامانه‌های اجتماعی- بوم‌شناختی برای نوسازی و توسعه و استفاده از تغییرات به‌عنوان فرصت‌هایی برای نوآوری و تکمیل راه‌های جدید تعریف می‌شود. این نوآوری‌ها قابلیت سامانه را برای تحمل صدمات یا انطباق با تغییرات بزرگ افزایش می‌دهد. با بررسی حوادث گزارش‌‌شده از 644زمین‌لرزه و سونامی ثبت‌شده در دنیا در طول دوره 30ساله (2003-1973)، مشخص می‌شود منطقه آسیا 365سانحه (بیش از 55درصد از کل حوادث روی‌داده در دنیا) را تجربه کرده است. سانحه، رویداد ناراحت‌کننده‌ای است که باعث تلفات جانی دست‌کم 10نفر شود یا صدنفر را تحت‌تاثیر قرار دهد. وقوع سانحه ممکن است به اعلام حالت اضطراری توسط دولت‌های مربوطه یا درخواست کمک توسط دولت ملی برای کمک بین‌المللی منجر شود. در ایران حداقل 32نوع سانحه طبیعی به وقوع پیوسته که مهم‌ترین آنها سیل، زلزله، خشکسالی، ریزگردها و زمین‌لغزش‌ها و فرونشست زمین هستند. دانش «مدیریت بحران» فرآیند یکپارچه برنامه‌ریزی، سازماندهی، هماهنگی و اجرای اقداماتی است که شامل پیشگیری، کاهش ریسک، ظرفیت‌سازی، آمادگی، پاسخ، ارزیابی، نجات و توانبخشی در جهت کاهش تبعات منفی حاصل از سوانح است. برآورد می‌شود در سال‌جاری، 23میلیون‌و493هزارنفر از جمعیت ایران در 10شهر اول پر جمعیت کشور زندگی می‌کنند. امسال جمع جمعیت مراکز استان‌ها، 32میلیون‌و177هزارنفر (برای 31مرکز استان در ایران) برآورد می‌شود. بنابراین حدود 41درصد جمعیت 78میلیونی ایران در سال1393 در این 31مرکز استان ساکن هستند. ولی نکته مهم آن است که 24میلیون‌و916هزارنفر (77درصد از کل جمعیت ساکن در شهرهای بزرگ ایران)، در پهنه خطر بسیار زیاد (پهنه خطر نسبی‌یک) زلزله ساکنند. ساکنان در مراکز استان‌ها در پهنه خطر نسبی‌دو، حدود 15درصد از کل جمعیت مراکز استان‌ها هستند و تنها هشت‌درصد در پهنه خطر نسبی‌سه (خطر نسبتا پایین) ساکن هستند. بر اساس گزارش وزیر راه‌وشهرسازی در 25شهریور93، در ایران 56هزارهکتار بافت فرسوده و 54هزارهکتار بافت حاشیه‌نشینی وجود دارد. برآورد استاندارد ساکنان در هر هکتار بنای مسکونی شهری مدرن، حدود 120نفر است. گزارش راهبرد بین‌المللی کاهش ریسک نشان می‌دهد در نواحی توسعه‌نیافته و فقیرنشین (نظیر نواحی پرجمعیت در هند) این میزان تا 15برابر نیز ممکن است افزایش یابد (!) اگر جمعیت متوسط ساکنان در بافت‌های آسیب‌پذیر (فرسوده و حاشیه‌نشین، سرجمع حدود 110هزارهکتار) را در ایران حدود 200تا300نفر برآورد کنیم، جمعیت ساکن در این بافت‌ها حدود 22تا33میلیون‌نفر برآورد می‌شود که درصدی بالغ بر 28تا42درصد از کل جمعیت ایران را نشان می‌دهد. متاسفانه این برآورد با گزارش سال2009 راهبرد بین‌المللی کاهش ریسک همخوانی نشان می‌دهد که بیانگر سکونت بین 30تا42درصد از جمعیت کشورهای در حال توسعه در واحد‌های فیزیکی- اجتماعی بسیار آسیب‌پذیر است. از سوی دیگر هم‌اکنون (سال 93)، جمعیتی حدود 16میلیون‌و200هزارنفر در استان‌های تهران و البرز زندگی می‌کنند که حدود 13میلیون‌و500هزارنفر از این جمعیت طی روز در تهران هستند. حدود 37درصد از جمعیت استان‌های تهران و البرز درون یا نزدیکی پهنه گسله فعال ساکنند (پنج‌میلیون‌و985هزارنفر). در خوش‌بینانه‌ترین حالت حدود 25درصد از جمعیت این دو استان در بافت فرسوده زندگی می‌کنند؛ یعنی حدود چهارمیلیون‌وصدهزارنفر. بنابراین حدود 62درصد از جمعیت متراکم‌ترین پهنه جمعیتی کشور یعنی حدود 10میلیون‌وصدهزارنفر در پهنه با ریسک بالای زلزله (در پهنه گسله یا در بافت‌های فرسوده) ساکن هستند. متوسط بارندگی سالانه در کل در سال آبی1392، حدود 214میلیمتر ثبت شده است. در حال حاضر میزان آب رودخانه‌های کشور حدود ۴۶میلیاردمترمکعب است. در حالی که سدهای احداث‌شده یا در دست احداث، ظرفیت ذخیره‌سازی بیش از ۶۸میلیاردمترمکعب آب را دارند. بهره‌برداری بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و مخصوصا حفر چاه‌های غیرمجاز، نه‌تنها مشکل کم‌آبی کشور را تشدید کرده، بلکه عواقبی نظیر فرونشست دشت‌ها و آلودگی منابع آب‌های زیرزمینی را نیز به همراه داشته است. سالانه دومتر سطح آب‌های زیرزمینی 60دشت اصلی در مرکز ایران افت می‌کند. اگر جمعیت سال1393 کشور را 78میلیون‌نفر در نظر بگیریم، به ازای هر ایرانی سالانه هزارو470مترمکعب آب تجدیدشونده وجود دارد. هنگامی که این رقم کمتر از هزارو700مترمکعب باشد، باید گفت کشور با تنش آبی مواجه است. 517شهر بزرگ و کوچک کشور با بحران کمبود آب شرب مواجه است که دلایل آن کاهش نزولات جوی و برداشت بیش از حد منابع آب سطحی و زیرزمینی عنوان می‌شود. از سوی دیگر سرانه آب تجدیدشونده در ایران از سال1335 تا 1392، بیش از پنج‌برابر کاهش یافته است. در کشور ما 560هزار حلقه چاه مجاز و نزدیک به 170هزار حلقه چاه غیرمجاز حفر شده است. در جنوب و جنوب غرب تهران به دلیل توسعه ناپایدار شهر تهران و استفاده بی‌حدوحصر از منابع آب زیرزمینی، سالانه 36سانتیمتر پدیده فرونشست زمین رخ می‌دهد. سرزمین ما ایران در وضعیت کنونی امکانات و ظرفیت‌های اقلیمی و طبیعی مشخصی دارد و هر نوع برنامه توسعه و پیشرفت در کشور ما باید با کنار آمدن با این واقعیت‌های پایه مربوط به زمان حاضر در کشور اجرا شود. برای زندگی در این فضا، می‌توانیم با پذیرش واقعیت‌ها، کاهش آسیب‌پذیری و افزایش «تاب‌آوری اقلیمی»، راهی برای زندگی ایمن‌تر در آینده در این سرزمین بیابیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.