|

مروری بر وضعیت دریاچه ارومیه و روش‌های احیای آن

توجیه مسوولان و مردم، گام اول هدف

مهدی میرزایی. استادیار دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی

من در برخی از کلاس‌های درس خود در مورد دکتر«زملوایز»، پزشک قرن‌نوزدهم اهل مجارستان صحبت می‌کنم؛ پزشکی که تلفات مادران پس از زایمان را با چند راهکار ساده از ۳۰درصد به یک‌درصد تقلیل داد، اما همکاران او به‌دلیل مخالفت با او، از اجرای همه‌گیر این راهکارها جلوگیری کردند و در نهایت، سال‌ها بعد نام او به دلیل این خدمات به جامعه بشری، جاودانه ماند. داستان او نمونه واقعی نبود ظرفیت در پذیرش مشکل است. در چند مقاله یا سخنرانی قبلی و حتی در جلسه‌ای با حضور برخی مسوولان توضیح داده بودم که اساسا گام اول برای درمان یک‌بیمار، پذیرفتن نفس بیماری توسط اوست. به همین دلیل تا وقتی ما نپذیریم که حوضه آبریز دریاچه ارومیه (و نه صرفا خود دریاچه ارومیه) بیمار است، نمی‌توان آن را درمان کرد. همینجا باید گفت وقتی کلمه «ما» را به کار می‌برم، منظور همه است، یعنی هم اعضای ستاد احیا، هم متخصصان، هم مسوولان، هم نمایندگان مجلس و دیگران و بالاخره همه مردم ذی‌نفع در این راهکارها. تا وقتی چنین نگاه همه‌جانبه‌ای پشت تصمیم‌گیری‌ها نباشد، باید روی آموزش مردم و به‌ویژه مسوولان، بیشتر تمرکز کرد. حوضه آبریز دریاچه ارومیه (و نه صرفا دریاچه ارومیه)، این فرصت را داشت که به یک‌عزم‌ملی و یک اتفاق مهم و نقطه‌عطف در مدیریت منابع آب ایران تبدیل شود، اما بخش مهمی از این فرصت، با اعتراض برخی مسوولان در خصوص عدم اجرای راهکار «نکاشت» در سال آبی جاری از بین رفت. این دلیلی است برای همان موضوعی که در ابتدا به آن اشاره کردم، یعنی بیمار از بیماری خود مطلع نیست یا اصلا به پزشک و داروهای خود اعتماد ندارد. نمونه خارجی این مساله، کانال معروف لس‌آنجلس است. هنگ مهندسی ارتش آمریکا موظف به احیای آن است، اما حدود ۱۰سال است که روی آموزش کودکان و نوجوانان تا مقطع دبیرستان کار می‌کند، بدون آنکه به لحاظ فیزیکی بخشی از این احیا را اجرایی کرده باشد، چرا که آنان بر این باورند که توجیه مسوولان و مردم در گام اول قرار دارد. ستاد احیای دریاچه می‌توانست در مورد اینکه آیا همه ذی‌نفعان (و نه من و امثال من، مردمی که در پایتخت آلوده ایران زندگی می‌کنیم)، از جمله شهروندان و مسوولان آذری با این راهکارها موافقند یا خیر، به مسوولان اجرایی کشور پیشنهاد کند که همه‌پرسی انجام شود. این رویه باعث می‌شد تا عینا همین کار در اصفهان، سیستان، خراسان، خوزستان، تهران و خلاصه همه استان‌ها تکرار شود و مردم به شکلی کاملا مردمسالار در خصوص مشکل خود فکر کنند، راه‌حل بدهند و در اجرای آن بکوشند و ضمنا مسوولان را حتی در صورت تعویض کابینه و دولت، در فشار افکار عمومی قرار دهند تا هر مسوولی در هر پست و مقامی، به جای آنها درباره محیط‌زیست و منابع طبیعی آنها تصمیم‌گیری نکند و صرفا مسوول محترم به‌عنوان یکی از میلیون‌ها ذی‌نفع رای خودش را به صندوق بیندازد. از جهت دیگر، نمی‌توان بازتاب‌های خارجی این تصمیم و اجرای آن را نادیده گرفت. نکته مهم دیگر اینکه؛ من برای تلاشی که در ستاد احیای دریاچه صورت گرفته و می‌گیرد، ارزش فراوانی قایلم. بسیاری از عزیزان در این ستاد استادان من بوده و هستند. اعضای این ستاد مسوولانی هستند که بیش از من دغدغه آب و محیط‌زیست کشور را دارند، اما می‌توان در فضای عمومی، بحثی علمی را با این عزیزان و بزرگواران، مطرح کرد.‌ای کاش ستاد احیای دریاچه ارومیه ابتدا نام خود را تغییر می‌داد. این ستاد ویژه دریاچه ارومیه نیست بلکه هدف آن حل مشکل «حوضه آبریز دریاچه ارومیه» است و کاهش تراز آب در دریاچه، صرفا یک نشانه از بیماری کل حوضه آبریز است. وجود همین تفاوت در زاویه نگاه در ستاد باعث شده است تا رویکرد این ستاد به جای محوریت نجات حوضه آبریز، به نجات دریاچه ختم شود. به‌عنوان مثال یکی، دو راهکار این ستاد، صرفا به دریاچه معطوف است. در این صورت وقتی راهکار یا طرحی به‌عنوان «نکاشت» مطرح می‌شود، ستاد باید تبعات منفی و مثبت اجتماعی آن را پیشاپیش در نظر می‌گرفت. به‌هرحال این موضوع زنگ خطری است تا من و امثال من، نگرانی خود را بروز دهند که راهکارهای مطرح‌شده در ستاد احیای دریاچه ارومیه، اولا در حد دریاچه باقی بماند و ثانیا تنها به بتن‌ریزی و خاک‌برداری و خاک‌ریزی محدود شود و دریغ از یک ثانیه آموزش و کار پایدار. فراموش نکنیم اگر طی معجزه‌ای همین فردا دریاچه مالامال از آب شود، مشکل دریاچه حل خواهد شد، اما معضلات پیچیده فرهنگی، اقتصادی، اجتماعی و بالاخره فنی در سطح حوضه آبریز هنوز حل نشده است و تبعا چندسال بعد مجددا باید برگردیم به همین نقطه و دنبال راه‌حل باشیم. این روند نه‌تنها ناقص است بلکه باعث رواج اعتقاد به معجزه به جای عملکرد مدیریتی خواهد شد. به نظرم همین الان نیز گفتن این موضوع که سطح آب دریاچه طی بارش‌های اخیر حدود ۵۰سانتیمتر افزایش ارتفاع داشته، نشان‌دهنده مدیریت یا اتخاذ راهکار خاصی نیست و صرفا یک «معجزه و لطف» خداوندی بوده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.