بحران دریاچه ارومیه نتیجه توسعه ناپایدار حوضه
چارهجوییهای تکبعدی فایده ندارد
بهلول علیجانی . استاد آبوهواشناسی دانشگاه خوارزمی ،مدیر قطب علمی تحلیل فضایی مخاطرات محیطی
شرق: انجمن ترویج علم ایران در سال جاری، برنامههای گسترده و متنوعی را برای بزرگداشت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه و هفته ملی ترویج علم تدارک دید. مراسم افتتاحیه هفته ملی ترویج علم، صبح روز یکشنبه 18 آبان به میزبانی دفتر منطقهای یونسکو در محل گالری برج میلاد تهران برگزار شد. در پایان این مراسم که جمعی از سفرای خارجی و روسای انجمنهای علمی و چهرههای علمی کشور از مدعوان آن بودند، نمایشگاه هفته ترویج علم در طبقه 2+ برج میلاد افتتاح شد. این نمایشگاه تا پایان هفته هرروز از ساعت 10 تا 20 پذیرای عموم بازدیدکنندگان بود. یکی از مهمترین برنامههای هفته ملی ترویج علم امسال «نشست علم و زندگی با محوریت تغییرات اقلیمی» بود که عصر روز سهشنبه از ساعت 16 تا 19 و با حضور دکتر «مهدی زارع»، دکتر «مهدی میرزایی»، مهندس «محمد درویش»، دکتر «ابراهیم مقیمی» و دکتر «بهلول علیجانی»در برج میلاد تهران برگزار شد. آنچه در این صفحه میآید خلاصهای است از سخنرانیهای ارایهشده در این نشست. دریاچه ارومیه بهصورت یکحوضه بسته در شمال غرب ایران قرار دارد. مساحت دریاچه حدود پنجهزارو200کیلومترمربع و عمق آن حداکثر به
16متر میرسد. حجم آب دریاچه در حالت نرمال حدود 32میلیاردمترمکعب است که از حوضهای به مساحت تقریبی 52هزارکیلومترمربع تامین میشود. متوسط بارش سالانه حوضه حدود 380میلیمتر است که از بیشتر از هزارمیلیمتر در ارتفاعات به کمتر از 300میلیمتر در نواحی پست تغییر میکند. قسمت اعظم بارش حوضه تبخیر و نفوذ میکند و فقط حدود هفتمیلیاردمترمکعب به دریاچه میریزد. در شرایط نرمال، دریاچه به صورت یک سیستم اکولوژیکی بسته و در حال تعادل به زندگی خود ادامه میدهد و اگر زمانی هم در جایی تغییری ایجاد میشد خودش جبران میکرد. برای نمونه اگر بارش کم میشد، دبی قناتهای حوضه کمتر میشد بهگونهای که سطح آب زیرزمینی به صورت ایستا باقی میماند. این شرایط نرمال تقریبا تا سال1375 حاکم بود و هیچ مشکلی یا بحرانی آن را تهدید نمیکرد. بیشتر محصولات کشاورزی حوضه هم با شرایط درازمدت آن سازگاری داشتند. در منطقه آذربایجانشرقی مانند منطقه شبستر بادام و گندم بود. در منطقه آذربایجانغربی هم انگور و چغندرقند کشت میشد. انگور و بادام به آب بسیار کمتری نیاز دارند و گندم هم در دوره پرآب سال کشت میشود. در نتیجه از طرف کشاورزی فشاری به حوضه وارد
نمیشد. علاوه بر این، جمعیت حوضه هم خیلی کمتر از حالا بود. میزان تبخیر دریاچه حدود 900میلیمتر در سال تخمین زده میشود که از این مقدار 300میلیمتر توسط بارندگی جبران و مابقی یعنی حدود 31/میلیاردمترمکعب توسط رودخانههای ورودی تامین میشود. در دهههای گذشته اتفاقات مهمی رخ داد. در منطقه شبستر آفت بادام پیدا شد که متاسفانه چارهای برای آن اندیشیده نشد و تمام درختان بادام از بین رفتند. همزمان تبلیغاتی در مورد سودآوری سیب و آلبالو رواج پیدا کرد. به طوری که اکثر کشاورزان باغات بادام را به سیب و آلبالو تبدیل کردند. در منطقه ارومیه هم باغات انگور قربانی این تبلیغات شدند. توسعه این فرآیند با تکنولوژی حفر چاههای عمیق و استفاده از آبهای زیرزمینی شدت یافت. اکنون بیشتر باغات حوضه، سیب و آلبالو یا گیلاس است که هر دومحصول آب زیادی لازم دارد. توسعه زمینهای زیر کشت به حدی رسید که آب رودخانهها کافی نبود و اجبارا چاه عمیق و سدهای جمعآوری آبها احداث شدند. چاههای عمیق به دستگاههای قوی مکنده میمانند که بدون توجه به موجودی زمین از آن آب را میکشند و مرتب عمق چاه بیشتر و بیشتر میشود. نتیجه احداث بیش از 70هزارچاه عمیق در
مدت 30سال گذشته این شد که سفره آب زیرزمینی در حوضه خیلی پایینتر از کف دریاچه رفت و سفره زیرزمینی نهتنها به دریاچه کمک نکرد، بلکه آب دریاچه هم به طرف سفره سرازیر شد. نمودارهای بارش و دمای سالانه نشان میدهند از سال1374 به بعد بارش و دمای حوضه چندان تغییر نکرده است، بلکه حالت نوسان دارد. در مجموع میتوان گفت بارش تا حدود 60میلیمتر کاهش و دما حدود دودرجه افزایش داشته است. به عبارت دیگر، شاخص خشکسالی منطقه در آذربایجانشرقی نسبتا افزایش داشته است. اما این افزایش در آن حدی نیست که بتواند کاهش هشتمتری سطح دریاچه را از 1278/48در سال1374 به 1270/33در سالجاری توجیه کند. مساحت زیر کشت حوضه از حدود 150هزارهکتار اولیه به حدود 680هزارهکتار افزایش پیدا کرد. با در نظرگرفتن بازدهی حدود 30درصد آبیاری کشاورزی بیشترین مصرف و هدررفت آب در کشاورزی است. تبخیر از سطح سدها هم قابلتوجه است. همه این موارد دستبهدست هم داده و بحران دریاچه ارومیه را بهوجود آوردهاند. البته باید توجه داشت دریاچه ارومیه شاخص و اثر ظاهری بحرانی است که در حوضه دریاچه رخ داده است. خود بحران نیست که مثلا با چارهجویی خود دریاچه مانند پرکردن آن با
آبهای بیرونی مشکل را حل کنیم. اینطور راهحلها به مسکن میمانند که برای بیماری آرتروز گردن یک فرد میدهند. با برطرفشدن اثر مسکن بیماری دوباره عود میکند. باید بحران حوضه را چاره کرد. در آن صورت خود دریاچه هم خوب میشود. با توجه به بحث بالا میتوان دلایل بحران حوضه دریاچه ارومیه را به شرح زیر خلاصه کرد: 1- گرمایش جهانی هوا که در اختیار حوضه نیست و باید در سطح جهان حل شود. تاثیر این عامل در خشکشدن دریاچه خیلی بالا نیست. 2- توسعه کشاورزی که از طرفی سبب افزایش زمینهای زیر کشت و به تبع آن تبخیر و اتلاف آب شده و از طرف دیگر سبب حفر چاههای عمیق بیش از حد مجاز و باعث تخلیه سفره زیرزمینی شده است. 3- توسعه کشاورزی سبب توسعه سدها شده و میزان تبخیر حوضه را بالا برده و جلو آب ورودی دریاچه را گرفته است. چاره کار چیست 1- راه اصلی چارهجویی بحران حوضه است تا خود دریاچه. توجه به دریاچه، ما را از بحران اصلی یعنی حوضه منحرف میکند. بنابراین هیچ راهحلی بیرون از حوضه مفید نیست و به حکم مسکن میماند. 2- راهحل باید غیرمستقیم و تشویقی باشد تا دستوری. 3- بهترین راهحل برگشت به شیوه کشاورزی بومی حوضه یعنی جایگزینی محصولات
کمآب بادام، انگور و گندم به جای آلبالو، گیلاس، هلو، سیب و... است. متصدیان ذیربط میتوانند مراکز بهینهسازی کشاورزی و آبیاری ایجاد کنند و در این مراکز محصولاتی مانند بادام و انگور را کشت و راههای توسعه و بهرهبرداری را آزمایش کرده و به کشاورزان نشان دهند و با برگزاری نمایشگاههای سالانه و فصلی نتایج این مراکز و تجربههای دیگر خود را در اختیار کشاورزان قرار دهند. 4- در همه روستاها مرکز توسعه و بهینهسازی کشاورزی دایر شده و افراد متخصصی در زمینه جایگزینی محصولات، کاهش تبخیر و بهینهسازی روشهای آبیاری با کشاورزان همکاری میکنند. 5- مهمتر از همه در راهحل ارایهشده باید همه جوانب بحران درنظر گرفته شود. چارهجوییهای تکبعدی فایده ندارد. اکثر متخصصان درگیر در این کار تکبعدی هستند. هرکس مشکل را از تخصص خود میبیند و بر اساس آن راهحل ارایه میدهد. مناسبترین متخصصان برای این کار جغرافیدانان هستند که بهدلیل نگرش سیستمی و ترکیبی موضوع با لحاظکردن همه جوانب انسانی و طبیعی راه چاره میتوانند طرحهای پایدار و مفید ارایه کنند. به این دلیل است که در سال2000 دبیرکل سازمانملل از جغرافیدانان خواسته که آستین بالا
زده و چارهای برای بحرانهای سده بیستویکم پیدا کنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.