|

محمد صدر و یوسف مولایی در میزگرد «شرق»:

توافق هسته‌ای در گرو اراده سیاسی طرفین مذاکره است

شرق، محمدحسن نجمی : روزهای نمایشگاه مطبوعات، فرصت خوبی بود تا بتوان از نظر کارشناسان میهمان غرفه «شرق» در مورد مذاکرات هسته‌ای باخبر شد؛ مذاکراتی که با نزدیک‌شدن به روزهای پایانی‌اش بیم‌ها و امیدها را افزایش داده است؛ «بیم» از این جهت که با تغییر در چیدمان سیاسی داخلی دولت‌های مذاکره‌کننده به‌خصوص آمریکا، احتمال کارشکنی از سوی جمهوریخواهان به قدرت رسیده در کنگره می‌رود و بازهم «بیم» از این نظر که برخی کشورها مانند «فرانسه» باوجود تصور موجود، حتی بیش از آمریکایی‌ها تحت‌تاثیر لابی‌های اسراییلی قرار بگیرند و در روند توافق مانع‌تراشی کنند. آنچنان که پیش از توافق «ژنو» یک‌بار خود را سابقه‌دار کردند. «امید» از آن‌سو که در دورهای اخیر مذاکره، برخی منابع از جمله مذاکره‌کنندگان روس از پیشرفت‌های «خوب» سخن گفته‌اند؛ «عباس عراقچی» مذاکره‌کننده ایرانی هم از احتمال «توافق کلی» صحبت کرده است. مشکلی دیگر هم بر سر راه توافق وجود دارد، مساله چگونگی رفع تحریم‌ها از جمله مسایلی است که خود «هفت‌خان رستم» است. تمام این مسایل و دیگر موارد در یک میزگرد با حضور «سیدمحمد صدر» معاون وزیرخارجه دوران اصلاحات و «یوسف مولایی» استاد «حقوق بین‌الملل» دانشگاه تهران بررسی شد: برداشته‌شدن تحریم‌ها، از جمله موارد اختلاف‌انگیز بین ایران و گروه «1+5 » است. قسمت بیشتر تحریم‌های ایران هم از سوی آمریکا شکل گرفته است. حالا با توجه به اینکه «جمهوریخواهان» از ژانویه (دی‌ماه) کنترل کنگره را به دست می‌گیرند، این امر چقدر می‌تواند دست «اوباما» را برای امضای توافق جامع با ایران ببندد؟ صدر: رییس‌جمهور آمریکا به‌لحاظ حقوقی و قانونی خیلی قدرت دارد و خیلی راحت می‌تواند مصوبات کنگره را اجرا نکند. طبق قانون‌اساسی آمریکا، اگر رییس‌جمهوری اجرای مصوبه‌ای از کنگره را صلاح نداند، می‌تواند اجرا نکند. البته آنها تمهیدی دارند که اگر رییس‌جمهوری یک قانون را وتو کند، به کنگره برگردانده شود و در صورت تصویب از سوی دوسوم مجلسین (نمایندگان و سنا) تصویب کند، دیگر نمی‌تواند اجرا نکند. از سوی دیگر با اینکه مردم آمریکا، آدم‌های سیاسی نیستند، اما بیشتر سعی می‌کنند که هرموقع رییس‌جمهوری از یک حزب بود، پارلمان را به حزب دیگر بدهند تا قدرت همدیگر را کنترل کنند. البته مواردی که گفتم همیشه صددرصدی نیست و برخی اوقات صدق نمی‌کند. اما نکته‌ای که الان مطرح است، این است که اول اختیارات «اوباما» چقدر است؟ دوم اینکه اراده سیاسی «اوباما» تا کجاست؟ سوم اینکه کنگره چگونه با «اوباما» کنار خواهد آمد و آخر هم بحث قطعنامه‌های شورای‌امنیت است. بحث‌هایی که تا الان شده تلویحا و تقریبا گفته‌اند که ما تحریم‌های غیرشورای‌امنیت را برمی‌داریم؛ یعنی تحریم‌های دولت و کنگره آمریکا و اتحادیه اروپا. اما ایران این شیوه را قبول ندارد. ایران می‌گوید همان‌طور که ما رفع نگرانی از فعالیت‌های هسته‌ای را انجام‌ می‌دهیم، شما هم باید تمام تحریم‌ها را بردارید. به همین خاطر هم آنها مدعی هستند که ممکن است با برداشته‌شدن تحریم‌ها، ایران فعالیت‌هایش را از سر بگیرد که یکی از محل‌های بحث است. «اوباما» مجلس سنا را در برابر احتمال تصویب تحریم‌های بیشتر در قبال ایران، تهدید به وتو کرد که رییس مجلس سنا هم اجازه نداد این موضوع مطرح شود. در هرصورت اختیار قانونی هست که باید ببیند چه موقعی از آن می‌تواند استفاده کند. مولایی: این موردی که شما بیان کردید، یک مورد استثناست که رییس‌جمهوری آمریکا این‌کار را انجام دهد و یک رویه‌ عادی نیست، چون هزینه دارد. بنابراین نمی‌توان به‌عنوان یک قدرت روتین و همیشگی روی آن حساب کرد. «وتو»کردن مصوبه کنگره کارتی است که رییس‌جمهوری آمریکا در موارد خیلی خاص می‌تواند از آن استفاده کند و باید هزینه سیاسی‌اش را هم به کنگره بپردازد. موازنه قدرت به این موضوع خیلی کمک می‌کند. از طرفی باید ببینند که کدام منافع ملی به خطر می‌افتد تا اینکه دست به این کار زده است. اینکه توانایی بر اساس قانون داشته باشید، یک بحث است و اینکه این حرکت قابل‌توجیه باشد از منظر منافع ملی بحث دیگری است. به‌غیراز تحریم‌های آمریکا، تحریم‌های شورای‌امنیت سازمان ملل هم وجود دارد که لغو آنها هم ممکن است با کار‌شکنی برخی کشورها مواجه شود. مولایی: در مورد شورای‌امنیت، رویه این شورا نیز باید مدنظر قرار بگیرد. تصویب تحریم‌ها یک پروسه طولانی است اما برداشتن آنها طولانی‌تر است. مثلا «عراق» یا «نامیبیا» پس از حل مشکل، به‌‌سرعت رفع تحریم نشدند. مکانیسم آن به این شکل است که ابتدا باید در دستور کار قرار بگیرد و بعد اینکه؛ آیا این مساله در اولویت قرار بگیرد یا خیر؟ بعد اعضای دایم مذاکره ‌کنند و اعضای غیردایم را متقاعد کنند. نکته‌ای که اینجا اینکه آمریکایی‌ها اگر بتوانند، هم نمی‌خواهند این کار را انجام دهند. آنها یک محفل حقوقی دارند که می‌گویند دست ما نیست. به این خاطر که تحریم‌های شورای‌امنیت به‌خصوص قطعنامه‌های 1920 و 1803 مثل تحریم‌های یکجانبه ما را تحت فشار قرار نداده اما مکانیسمی دارند که طبق آن قطعنامه‌ها، ایران را زیر چتر تهدید امنیت بین‌المللی قرار داده‌ است. آنها قابلیت تفسیر زیادی دارند. در شورای‌امنیت کمیته اجرایی‌ای وجود دارد که قدرت اجرایی زیادی دارد. وظیفه این کمیته این است که موارد شامل تحریم‌ها را تشخیص می‌دهند و اینکه چه مواردی نقض تحریم‌هاست. آمریکایی‌ها در آن کمیته دست بالا را دارند. فرض کنید در موضوع نفت‌کش‌هایی که به جابه‌جایی کالاهای دوگانه مظنون هستند، می‌توانند آنها را متوقف و بازرسی کنند. هواپیما هم به همین شکل است. اینها غیرمستقیم می‌توانند تاثیر‌گذار باشند. اینکه ما زیر چتر تهدید امنیت ملی آمریکا نیز قرار گرفته‌ایم، باعث می‌شود آمریکایی‌ها گرویی نگه دارند. مذاکره در مورد تحریم‌های شورای‌امنیت خیلی سخت است. اگر تیم مذاکره‌کننده ایران روی تحریم‌های شورای‌امنیت خیلی تاکید دارد، تاکید درستی است اما واقع‌بینی را اگر در نظر بگیریم، به ما اجازه نمی‌دهد که نسبت به این موضوع خوشبین باشیم. صدر: پیش از اینکه پرونده ایران از شورای حکام به شورای‌امنیت برود در صحبت‌هایی که با آقای احمدی‌نژاد داشتیم، بحث این بود که اگر به شورای‌امنیت برود، بیرون‌آمدنش به این راحتی نیست که متوجه این قضایا هم نمی‌شد. درباره شورای‌امنیت هم که گفتید، قدرت‌های اصلی باید توافق کنند که پرونده ایران از شورای‌امنیت خارج شود اما الان فرانسه بدترین نقش را دارد. متاسفانه الان دولت سوسیالیست در فرانسه راس کار است. سوسیالیست‌ها در فرانسه نسبت به «گلیست»ها و جناح راست همیشه به صهیونیست‌ها خیلی بیشتر نزدیک هستند. اینها همیشه درواقع منافع اسراییل را در نظر داشتند. به‌‌لحاظ تاریخی هم نگاه کنید؛ آقای «میتران» که سال1360 در فرانسه رییس‌جمهوری شد، من مدیرکل اروپا و آمریکای وزارت‌خارجه بودم. ما در آن زمان فکر می‌کردیم سوسیالیست‌ها که سرکار آمده‌اند، رابطه‌شان با جمهوری‌اسلامی بهتر از قبلی‌ها می‌شود در صورتی که نه‌تنها این‌طور نشد که بدتر هم شد. آنها سفیرشان را از تهران فراخواندند و سطح روابط به کاردار رسید. چون سوسیالیست‌ها از یک طرف به اسراییل نزدیک بودند و از طرف دیگر چون صدام را سوسیالیست می‌دانستند، در جنگ ایران و عراق حامی صدام بودند و هواپیماهای «سوپر اتاندارد» را به عراق می‌دادند که قدرت نظامی عراق را بالا بردند. البته الان شرایط تغییر کرده و موقعیت‌ها متفاوت شده است. مثلا توافق ژنو را وزیر خارجه فرانسه، دو هفته عقب انداخت که در همین راستا بود. بعد از آن آمریکایی‌ها به فرانسه فشار آوردند و آنها پذیرفتند و همین برنامه اقدام مشترک امضا شد. الان نقش فرانسه بدترین نقش است که امکان دارد در شورای‌امنیت فرانسه فشار بیاورد که تحریم‌ها را نتوانند لغو کنند. مولایی: یک نکته در مورد سوسیالیست‌های فرانسه هم وجود دارد که آنها یکدست نیستند، مثلا در زمان «میتران» «رونالد دوما» وزیرخارجه فرانسه به هواداری از ایران معروف بود. یعنی داخل سوسیالیست‌ها اختلاف کم نیست و جناح‌بندی‌های خودشان را دارند. اما در کل درست است. از طرف دیگر آلمان‌ها چون منافع اقتصادی قوی‌تری دارند، ‌دنبال گشایش در مذاکرات هستند تا هرچه زودتر اجرایی شود. انجام این توافق خیلی سخت است چراکه معادلات چندمجهولی وجود دارد که وارد مذاکرات می‌شوند، مثلا تا بیایند شناسایی کنند که فلان مساله را حل کنند، ‌یک مساله دیگر وارد می‌شود. از طرفی ایران همیشه در حال تغییر و تحول است و جناح‌بندی‌ها هم در ایران وجود دارد. الان یکی از دغدغه‌های آمریکا این است که اگر الان من این گشایش را انجام دهم، اروپایی‌ها بیشتر بهره‌برداری می‌کنند. چین هم نگرانی‌های خودش را دارد. ایران اگر در مسیر مناسبات اقتصادی آزادتر بیفتد، چرا چین از اقتصاد ایران منفعت ببرد. به‌‌هرحال ایران خواسته یا ناخواسته در این رویداد بزرگ تاریخی پرتاب شده است. از یک طرف مسایل مثبتی است و دلخوشی به آدم می‌دهد که ما اینقدر اهمیت داریم و توجه می‌شود که وارد بحث‌های پیچیده می‌شویم. این نگرانی هم وجود دارد که اینقدر به ما توجه می‌شود و مخاطب هستیم و در بازی‌های بزرگ بین‌المللی جایگاهی برایمان در نظر گرفته می‌شود، ‌چرا خوب استفاده نمی‌کنیم و آنها را به پتانسیل‌های اقتصادی و سیاسی تبدیل نمی‌کنیم که راهگشا باشد. خود این هم نشان می‌دهد ما به‌قدری بزرگ شده‌ایم که وارد بازی‌های بزرگ شدیم اما برخی اوقات قدر این بزرگی را نمی‌دانیم. صدر: در مورد سوسیالیست‌های فرانسه یک نکته‌ای را عرض کنم که در زمان میتران به‌ غیر از مساله نزدیکی به اسراییل و صدام، همسر «میتران» دوستی نزدیکی با حزب دموکرات کردستان و شخص «قاسملو» داشت. مجموعه اینها که بعدا منافقین هم به آنها اضافه شد، باعث شد رابطه ایران و فرانسه به‌هم بخورد. الان برخی از آن عوامل نیست اما آقای «فابیوس» (وزیر خارجه) و مجموعا دولت فرانسه بدترین مواضع را در مذاکرات هسته‌ای دارند. حالا بستگی دارد که اگر آمریکا و ایران به توافق برسند، چقدر بتوانند فرانسوی‌ها را برای رفع تحریم‌های شورای‌امنیت متقاعد کنند. به نظر من اگر کسی بتواند در بین پنج‌‌کشور نظر بقیه را جلب کند تا قطعنامه‌های شورای‌امنیت را لغو کنند، آمریکاست؛ چرا که قدرتش از بقیه بیشتر است همان‌طور که در توافق ژنو آمریکا بر فرانسه فشار آورد تا بپذیرد. به‌غیراز مواردی که ذکر کرده‌اید، نشانه دیگری مبنی‌بر کارشکنی فرانسه وجود دارد؟ صدر: به ‌غیر از یک‌‌سال اخیر ما هیچ اراده سیاسی برای رسیدن به توافق در دوطرف نداشتیم. در تیم مذاکره‌کننده قبلی اراده سیاسی وجود نداشت، طرف مقابل هم مشکلی نداشتند. آنها در جلسات به سخنرانی گوش و بعد تحریم‌ها را افزایش می‌دادند. در مجموع عرض می‌کنم که بقیه کشورها «نسبت» به فرانسه برخورد بهتری دارند، ولی معنایش برخورد خوب آنها نیست. آقای‌عراقچی گفتند که ممکن است به توافق کلی برسیم و در مورد جزییات بعدا مذاکره کنیم. این روند چگونه می‌تواند رخ دهد تا با تغییرات داخل کشورها تداخل پیدا نکند؟ مولایی: مدل‌های حقوقی تابع اراده سیاسی است. اگر در حوزه سیاسی توافق صورت بگیرد، برای ابعاد حقوقی، کارشناسان مربوطه چارچوب آن را تعریف می‌کنند. بنابراین اگر اراده سیاسی به این نتیجه رسید که توافق کلی صورت گیرد و جزییات برای بعدا بماند، چیدمان ادبیات حقوقی برای این خروجی سیاسی، کار سختی نیست. به نظر من مشکل در مناسبات حقوقی بین‌المللی، هیچ‌وقت حقوقی نیست، بلکه سیاسی است. خب، مثلا روی‌کارآمدن جمهوریخواهان در کنگره اراده سیاسی را تحت‌تاثیر قرار نمی‌دهد؟ مولایی: آن هم اراده سیاسی است که دیگر به هوشمندی و درایت مذاکره‌کنندگان ایرانی برمی‌گردد. اگر مثلا ضریب انعطاف مذاکره‌کنندگان تعریف‌شده و محدود باشد، به نتیجه رساندن این موضوع بسیار سخت می‌شود، چراکه بازی راحتی نیست. حتی اگر آنها تمام اختیارات را هم داشتند، طرف ایرانی وقتی در موقعیتی قرار می‌گیرد که می‌بیند منافع ملی با وجود شرایط سخت تامین نمی‌شود، ‌برایشان سخت و دشوار می‌شود و البته انگیزه‌ای هم می‌شود که تلاش بیشتری کنند تا وضعیت را تغییر دهند. به هر حال کسی که به مذاکره می‌رود، ماشین نیست چراکه شرایط آنها هم تعیین‌کننده است. وقتی می‌بینند که موضوع مذاکرات حق‌شان است و نمی‌توانند بیشترش را بگیرند، برایشان راحت نیست و به آنها فشار مضاعفی وارد می‌کند. مگر آنکه در داخل از نیروی اجتماعی پشتیبانی داشته باشند و به مذاکره‌کنندگان بگویند ما شرایط و سختی‌ها را می‌فهمیم و مورد تایید ما هستید. مساله رفع تحریم‌ها که اصلی‌ترین مساله است، می‌تواند مذاکرات را شکننده ‌کند؟ صدر: مذاکره‌کنندگان همچنان در حال بحث هستند، اما نکته مهم، وجود اراده سیاسی است. الان دولت ایران برای اینکه معضل بزرگی را که دولت قبل برای ایران درست کرد، در چارچوب منافع ملی حل کند، اراده سیاسی دارد. نکاتی که در گفته‌های مقامات آمریکایی شنیده می‌شود هم بر وجود اراده سیاسی تاکید دارد. پس شرایط برای پیشرفت مذاکرات وجود دارد، اما حال در جزییاتی مثل چگونگی برداشتن تحریم‌ها (چون در اصل برداشتن تحریم‌ها مساله‌ای نیست) و روش‌ آن مشکلات وجود دارد. مولایی: رفع نگرانی و دغدغه‌های دوطرف باید به‌صورت متوازن به‌سمت حل‌شدن برود؛ مثلا آنها پیشنهاد دوره نظارت دادند، چراکه ایران هم نمی‌تواند مکانیسم مدنظر آنها را یکجا انجام دهد که کلا رفع دغدغه شود. آنها یک ‌دوره‌ای را طی کردند که از 20سال به 10، 12سال کاهش یافت و حالا هم در حال بحث هستند که به‌تدریج تحریم‌ها لغو شود و به‌نوعی تعادل برقرار شود؛ بنابراین نمی‌شود یک‌طرف کلا اقداماتش را انجام دهد و اقدامات طرف مقابل تدریجی و متعادل با آنها نباشد. منافع ملی حداکثری ایران این است که بدون تاثیرپذیری از اراده کشورهای 1+5 اهداف ملی‌مان را به اجرا بگذاریم. اما جامعه‌ جهانی هم سازوکاری دارد. از طرفی منفعت ملی هم باید در افکارعمومی تعریف شود. در کل این مساله به‌لحاظ روانی، مذاکره‌کننده را تحت‌فشار قرار می‌دهد، چون می‌داند که مطلوب کشور چیست ولی با توجه به محدودیت‌های موجود نمی‌توان به همه این مطلوب رسید؛ بنابراین بسیار پیچیده است و تا پیش از امضا باید منتظر هر مساله‌ای باشیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.