لزوم مدیریت بر ریزگردها
تکرارِ اشتباه نکنیم
ابراهیم مقیمی . استاد و مدیر گروه جغرافیایطبیعی دانشگاهتهران رییس انجمن مخاطرهشناسی ایران
مساله ریزگردها پدیده جدیدی نیست، یک مساله طبیعی (بدیهی) است. روشی که ما طبیعت و پدیدههای آن را بررسی میکنیم، متاثر از علومی است که پدیدههای طبیعی را با آشکارسازی نظام ظهور پدیدهها، قابلفهم میکند. ما در جهان و زندگی خود، در هر لحظه درگیر تجربههای زنده و جدیدی از هستومندها در حوزههای مختلف و در افق و مقیاسهای گوناگون هستیم. در خلال این درگیریها و بررسیهای تجربی است که طبیعت، خود را به ما میشناساند. ما زمانی که با مشکل ریزگرد روبهرو میشویم، درمییابیم ریزگرد نیز بهعنوان یک پدیده قدیمی، که ظهوری مجدد دارد، خود را به ما میشناساند. این آگاهی، آگاهی بنیادی از طبیعت و تلاش انسان برای شناخت آن است. زمین در طول تاریخ خود و انسانها در طول زندگی خود، همواره با ریزگردها روبهرو بودهاند. البته در حال حاضر، به دلیل آنکه ریزگردها بر سلامتی انسانهای بیشتری تاثیرگذار است (چون جمعیت افرادی که در قلمرو ریزگردها زندگی میکنند، افزایش یافته است) و گستردگی محیطی که ظاهر میشود (چون قلمرو محیطی ظهور ریزگردها تقریبا 60درصد خشکیهای کرهزمین را در بر میگیرد) و علت ترکیبی ظهور آنها (چون گاهی ظهور آنها چندعاملی
است) و تاثیر روی گیاهان و حیوانات و در یک کلام، مجموع تاثیرهای منفیای که روی اقتصاد، محیطزیست و معیشت انسانها دارد، مخاطراتی را سبب شده و میشود. البته نشانههایی از تاثیرپذیری مثبت محیط از ریزگردها نیز وجود دارد که نباید آن را نادیده گرفت. رصد تقریبی غلظت نسبی غبار و گازهای جو زمین نشان میدهد که جو کرهزمین، زمانی مملو از غبار با ترکیبی از گازهای مختلف بوده است. بهنحوی که اگر بخواهیم نامی با آن ویژگی برای زمین برگزینیم، «گوی غباری» بهترین نام خواهد بود. حدود نیم تا 5/2میلیاردسال قبل، جو زمین گویی از دیاکسیدکربن بوده است. حدود دو تا 5/2میلیاردسال قبل زمین گویی از گاز متان بوده است. از حدود نیممیلیاردسال قبل تاکنون زمین گویی از نیتروژن و اکسیژن است، یعنی ترکیب بیشتر گازهای جو زمین نیتروژن و اکسیژن است، نه غبار یا کربن یا متان. این ترکیب گازهاست که به حیات گیاهان، جانوران و انسانها کمک کرده است. نسبت غبارهای موجود در جو زمین نیز متغیر بوده است. غبارهای قدیم جو زمین دو منشاء اصلی داشته است: فوران آتشفشانها و توفانهایی که سطح خشکیهای زمین را تحتتاثیر قرار میدادند. در حال حاضر نیز اینگونه است،
اما با شدت کمتر نسبت به گذشته. اکنون فعالیتهای انسانیای نیز که سبب تولید ریزگرد میشود یا زمینهساز آن است، افزون بر علتهای فوق شده است. درحالحاضر کل قاره آفریقا، نیمی از قاره استرالیا، 70درصد قاره آسیا، 30درصد قاره اروپا و 40درصد قاره آمریکا (در تعامل توفان با زمین سست سطحی)، استعداد تولید ریزگرد را دارند. در آسیا، جنوبشرقی روسیه، تاجیکستان، ترکمنستان، کل کشورهای خاورمیانه، قزاقستان، هند، چین، ژاپن، تایوان و کره، در معرض مخاطرات ریزگردها هستند. در اروپا، کشورهای انگلیس، ایسلند، پرتغال، فرانسه، مجارستان و اسپانیا مخاطرات ریزگردها را دارند. در قاره آمریکا، آرژانتین، شیلی، پرو، مکزیک و آمریکا مخاطرات ریزگردها را دارند. در استرالیا و کل آفریقا، مخاطره ریزگردها وجود دارد. گفتنی است هماکنون کشورهای کمتری درگیر مخاطرات ریزگردهای حاصل از فوران آتشفشانها هستند. یادمان باشد که فوران آتشفشان ایسلند در سال 2011 میلادی، هوای قاره اروپا را به مدت چندهفتهای مملو از غبار کرد، بهنحوی که تمامی پروازهای اروپا بهمدت یکهفته لغو شد. جهان پتانسیل بالایی برای غباریشدن در نتیجه فعالیت آتشفشانها دارد. نقل است که
حدود صدهزار آتشفشان خاموش در جهان وجود دارد و کافی است که فقط 15درصد آنها همزمان فعال شوند تا جهان را به گویی از گاز غباری تبدیل کنند. خاورمیانه و شاخ آفریقا، مهمترین منطقه دارای ریزگرد ترکیبی (یعنی ناشی از فعالیتهای انسان و نوسانهای اقلیمی) است. کشورهای خلیج فارس ترکیبیترین ریزگردها و خطرناکترین نوع آن را دارند زیرا با گازهای صنعتی و فسیلی و فلزات سنگین و رطوبت هوا نیز آمیخته میشود. ایران بهترین وضع را در بین این کشورها دارد ولی برای ملت ایران رضایتبخش نیست و باید تلاشهای زیادی انجام داد تا وضع بهتری داشته باشیم. شواهدی وجود دارد که این کیفیت در آینده کاهش خواهد یافت، به همین دلیل، چون برنامه ششم توسعه در دست تدوین است، محتوای برنامه باید براساس کاهش مخاطرات و از جمله کاهش مخاطرات ریزگردها باشد. سازوکار استفاده از زمین و منابع در ایران، باید عاقلانهتر و علمیتر شود. ایران در حال حاضر بیشتر تحتتاثیر ریزگردهای وارداتی است بنابراین دیپلماسی مدیریت ریزگردها با کشورهای همسایه باید فراهم و معنادار شود. همچنین شواهد ژئوموفولوژیک نشان میدهد که پتانسیل بسیار بالایی برای تولید ریزگرد در داخل ایران وجود
دارد. براساس گزارشهای بینالمللی تا سال 2100 (یعنی پایان قرن 21) میانگین حرارت کره زمین بین 9/0 تا 5/3درجه سانتیگراد افزایش مییابد. حساسیت اقلیمی تا 5/2درجه سانتیگراد است که سهم ایران از این حساسیت گرمایی احتمالا بیشتر است، بنابراین اگر زمین تحریک شود و سازوکار استفاده درست از زمین و منابع آن وجود نداشته باشد، توفان ریزگردها با فراوانی بیشتر، سلامت، معیشت و اقتصاد ایران را تحتتاثیر خود قرار خواهد داد. رابطه مستقیمی بین افزایش گرمای محیط و در نتیجه افزایش خشکی محیط و تولید توفان حامل ریزگردها و بیابانیشدن وجود دارد. از جمله شاخصهای بیابانیشدن محیط، افزایش فراوانی توفانهای حامل ریزگرد است که در ایران رو به افزایش است. گرمای محیط از طریق نوسانهای فزاینده تابشی خورشید، گرمای پنهان و حرارت مبنا (حرارت درجه- روز و حرارت درجه-ساعت) بهدست میآید. از جمله وقتی محیط گرم میشود و فرونشینی هوای جبههای سرد فوقانی یا جانبی آغاز میشود، جبهه توفانی هوای گرم با پیکانی انباشته و متراکم از ریزگرد بالارونده و پیشرونده در مجاور آن ایجاد میشود که با حرکتی معکوس نسبت به هوای سرد در مقیاس محلی یا منطقهای جابهجا
میشود. ریزگرد بالارونده تا هرجا که انرژی جبهه ایجادکننده و هوای محیط، آن را همراهی کند، پیش میرود. به همین دلیل گاهی ریزگردهای جبههای که روی عراق یا عربستان ایجاد میشود، غرب و مرکز ایران را تحتتاثیر قرار میدهد. اگر همین جبهه در بین بیابانهای ساوه- قم و تهران تشکیل شود، ممکن است شهر تهران را تحتتاثیر قرار دهد. نکته دیگر این است که بین کاهش بارش و افزایش توفانهای دارای ریزگرد، رابطه مستقیم وجود دارد. در این خصوص صحرای مرکزی آفریقا با حدود 17میلیمتر بارش، مالی و موریتانی با 100میلیمتر، عربستان 100میلیمتر، شرق لیبی 22میلیمتر، مکران ایران و پاکستان 100میلیمتر، بیابانهای عراق کمتر از 100میلیمتر، صحرای استرالیا 150 تا 200 میلیمتر، بیابان لوت با 10میلیمتر بارش در سال و گاهی تا پنجمیلیمتر و در ارتفاعات کوههای غربی مشرف به آن تا 100میلیمتر بارش، پرتوفانترین مکانهای دارای ریزگرد شناخته میشوند. اینجانب در بررسی 30سالهای که درباره لوت انجام دادهام، دریافتم 70درصد هوای سالانه لوت غباری است، یعنی بیش از 250 روز در سال. علت اساسی آن هم کاهش بارش در لوت است. یک رابطه دیگر که منجر به ظهور
ریزگردها میشود، استفاده نامتعادل از منابع آبی در کشور و کشورهای همسایه است. در بعضی از حوضههای زهکشی، رودها، تالابها و دیگر منابع آبی و افزایش روند شهرنشینی بهدلیل بهرهبرداری بیش از حد و گاهی ناکارآمد منابع در خاورمیانه، رابطه پایدار بین اکولوژی و محیط را مخدوش کرده است. ایران در آستانه ظهور ناپایداری اکولوژیک است، توسعه آن، به افزایش ریزگردها منجر خواهد شد. اکنون میشود از توسعه آن جلوگیری کرد و اگر چنین نشود، هزینه سنگینی بر ایران تحمیل خواهد شد. تالاب گاوخونی و دریاچه ارومیه نمونه کوچکی از آن است. البته این مسایل در مقیاس ملی مورد تاکید است. در مقیاس محلی، ریزگردها با بسیاری از کارهای صنعتی و ساختمانی نیز ارتباط پیدا میکند. در تهران کمتر کوچهای یافت میشود که در آن ساختمانی در دست احداث نباشد. کوچک یا بزرگش مهم نیست، مهم این است که از زمان خاکبرداری تا احداث و بهخصوص هنگام برش سنگهای ساختمانی دارای سیلیس (که ذرات آن بسیار برای ریه خطرناک است) و حمل مصالح و اینکه این ذرات آغشته به مواد گوگردی و کربنی نیز است تا خاتمه ساختمان، چه نوع مدیریتی وجود دارد که هنوز مبهم است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.