|

طرحی اروپایی برای حل بحران سوریه

ماموریت ناممکن

نوید نزهت : «جنگ را متوقف کنید، خشونت را کاهش دهید.» این شاید الفبای برون‌رفت از هر بحران جنگی‌ باشد، اما جنگ داخلی چنان عمیق در خاک سوریه ریشه دوانده که استراتژیست‌های بین‌المللی را به ابتدایی‌ترین راهکارها بازگردانده است. استیصال نهادهای بین‌المللی در پایان دادن به خشونت‌های جاری در سوریه که به خارج از مرزهای آن کشور نیز گسترش یافته، سبب شده است تا موفقیت هر نقشه‌راه پیچیده‌ سیاسی در وهله اول مشروط به زمین گذاشتن سلاح‌ها از سوی هر دو طرف باشد. «استفان دمیستورا»، نماینده سازمان‌ملل‌متحد در امور سوریه نیز بر همین عقیده است. او که سه‌شنبه پیش در کنفرانسی خبری پیرامون دیدار خود با «بشار اسد»، رییس‌جمهور سوریه و وزیرخارجه آن کشور سخن می‌گفت، تصریح کرد برنامه‌ای عملیاتی برای توقف جنگ داخلی در سوریه وجود دارد که پیش از هرچیز مستلزم برقراری آتش‌بس بین طرف‌های درگیر است؛ طرحی که عملی‌بودنش به‌رغم موافقت ضمنی دولت بشار اسد برای بررسی دقیق آن، همچنان محل تردید است. با این وجود، فرستاده سازمان ملل معتقد است جنگ چنان فرسایشی شده که هیچ‌گونه چشم‌اندازی از پیروزی یکی از طرفین در آینده نزدیک متصور نیست. به باور دمیستورا، در شرایطی که در سایه ماشین جنگ داعش، نه دولت اسد و نه مخالفان میانه‌رو سوری هیچ‌کدام توانایی پیروزی بر دیگری را ندارند، طرح پیشنهادی سازمان‌ملل مبنی بر برقراری آتش‌بس در شهر بحران‌زده حلب، نه‌تنها واقع‌گرایانه بلکه به‌عنوان گام اول بسیار راهگشا خواهد بود. شاید بهتر باشد برای ارزیابی صحت این ادعا به پیش‌زمینه‌های عملیاتی آن بازگردیم. طرح پیشنهادی سازمان‌ملل درواقع ماحصل پادرمیانی و تحقیقات میدانی از سوی یک نهاد خصوصی با نام «مرکز گفت‌وگوی بشردوستانه» است که از سال1999، در زمینه میانجی‌گری برای رفع منازعات به‌عنوان یکی از سازمان‌های پیشرو جهانی ظاهر شده است. این سازمان که درصدد است با استفاده از ابزار دیپلماسی، فضا را برای حل مسالمت‌آمیز منازعات مسلحانه فراهم آورد، توانسته طی سه‌سال اخیر در 28 مورد به روند صلح و دستیابی به توافقات یاری رساند. مرکز گفت‌وگوی بشردوستانه که منابع مالی آن علاوه‌بر نهادهای همسو و شخصیت‌های حقیقی، از سوی دولت‌هایی چون نروژ، سوییس، سوئد، هلند، بلژیک و سنگاپور تامین می‌شود، در یکی از آخرین تلاش‌های موفقیت‌آمیز خود بر روند صلح در تونس میان اسلامگرایان و سکولارها نظارت داشته است. اما حدس این کار چندان مشکل نیست که در میان 35پروژه صلح‌آمیزی که این سازمان در بیش از 20 کشور جهان از جمله نیجریه، فیلیپین، لیبی، سودان و سومالی در دست اقدام دارد، کدام‌یک چالش‌برانگیزترین ماموریت این نهاد است. از سال2011 و با شدت‌یافتن بحران سوریه، مرکز گفت‌وگوی بشردوستانه یکی از معدود سازمان‌هایی‌ است که برای دستیابی به یک راه‌حل سیاسی جامع و ماندگار، تمامی توان خود را صرف بازکردن مجاری گفت‌وگو میان دولت اسد و شورشیان مخالف آن کرده است. ‌این تلاش‌ها شامل اعتمادسازی میان جوامع متنوع علوی، مسیحی و سنی در سوریه، رسیدگی به وضعیت نگران‌کننده کنونی اقلیت‌های سوری و چیدن نقشه عملیاتی برای مهار خشونت‌ها بوده است. این نهاد با گسترش دامنه فعالیت‌های خود طی یک‌سال گذشته و ارتباط‌گیری با گروه‌های مسلح، رهبران دینی و سیاسی و فعالان مدنی، شاید بزرگ‌ترین مرجع مطلع از جغرافیای سیاسی و عقیدتی سوریه در خلال جنگ داخلی آن کشور باشد. از همین‌روست که طرح پیشنهادی این سازمان برای برقراری آتش‌بس محلی که اولین گام در فرآیند مهار تدریجی خشونت‌ها در سوریه است، بدین حد مورد توجه نهادهای بین‌المللی قرار گرفته است. این سازمان در گزارشی محرمانه که بخشی از آن اخیرا توسط واشنگتن پست افشا شده، راه‌حل کوتاه‌مدت بحران سوریه را نه انتقال قدرت و نه تقسیم آن، بلکه توقف جنگ در شرایط کنونی دانسته است؛ راهکاری که حامل تنها یک پیام است: طرفین درگیر باید عدم تمرکز قدرت در سوریه را به رسمیت بشناسند. در شرایطی که به اذعان این سازمان، از یک‌سو راهبرد ایالات‌متحده برای تقویت مخالفان میانه‌رو سوری جهت غلبه بر تروریست‌های افراطی جبهه النصره و داعش به نوعی رویا می‌ماند و از سوی دیگر، دولت اسد نیز بر ناتوانی خود برای بازپس‌گیری کامل کشور واقف است، برقراری آتش‌بس در مناطق مختلف سوریه شاید به رفع کامل بحران نینجامد، اما دست‌کم باعث کاهش سطح خشونت‌ها می‌شود. به استناد گزارش مرکز گفت‌وگوی بشردوستانه، راهکار پیشنهادی همانی‌ است که ژنرال «دیوید پترائوس» به‌واسطه آن توانست در سال2007 روند روبه‌رشد خشونت را در عراق از سرعت بیندازد. براساس طرح پیشنهادی، اداره مناطقی که جنگ در آنها متوقف شده است به طرفی سپرده می‌شود که کنترل آن را در خلال جنگ برعهده داشته است. مقامات محلی نیز موظف خواهند بود به‌جای دولت اسد، به نهادی تازه‌‌تاسیس که به‌عنوان یک قدرت انتقالی وظیفه برقراری آتش‌بس‌ها را برعهده دارد، گزارش دهند. آتش‌بس‌های محلی طی یک‌سال گذشته در خود سوریه، از جمله در مناطقی از حمص و دمشق نیز برپا شده است. اما تجربه موفقیت‌آمیز این آتش‌بس‌های محدود نمی‌تواند متضمن موفقیت طرح پیشنهادی جدید باشد. با وجود آنکه به ادعای گزارش، سرنوشت اسد بستگی به اراده مردم سوریه دارد که پس از اصلاح همه‌جانبه قانون اساسی، در انتخاباتی با حضور ناظران بین‌المللی درباره آن تصمیم می‌گیرند، اما به‌گفته مخالفان اسد، این طرح پیشنهادی تنها در پی زمان‌گرفتن برای تجدید قوای نیروهای دولتی‌ است که به گمان مخالفان، در اوضاع نامساعدی به‌سر می‌برند. از سوی دیگر، هنوز معلوم نیست با وجود حضور پررنگ تبهکاران داعش و هم‌پیمانان آن در سوریه، چگونه می‌توان به برقراری آتش‌بسی امید بست که یکی از اهداف اصلی خود را متحدکردن مخالفان میانه‌رو و دولت سوریه برای دفع خطر افراطیون می‌داند. در میان این‌همه اماواگر، تنها یک منظره است که تردیدی برنمی‌انگیزد: 191هزار کشته، 9میلیون آواره و شهرهایی که شاید دیگر نتوانند به مکان‌هایی دشوارتر برای زندگی تبدیل شوند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.