|

رونمایی از کتاب «درباره خدا» در شهرکتاب با حضور ملکیان

همه دلایل وجود خدا

گروه اندیشه: نشست هفتگی موسسه شهرکتاب در روز سه‌شنبه 20آبان به نقدوبررسی کتاب «درباره‌ خدا» اختصاص داشت؛ با حضور مصطفی ملکیان به‌عنوان منتقد، نعیمه پورمحمدی به‌عنوان مترجم و حضور چشمگیر علاقه‌مندان در مرکز فرهنگی شهرکتاب. این کتاب به‌تازگی توسط انتشارات علمی و فرهنگی وارد بازار نشر شده است. علی‌اصغر محمدخانی، در ابتدا به مروری اجمالی بر زندگی و آثار نویسنده کتاب «مایکل پالمر» پرداخت. پالمر که سالیان بسیار مدیرگروه دین و فلسفه در مرکز زبان منچستر بوده است، دست توانایی در نگارش آثار آموزشی دارد. این کتاب مجموعه‌ای از سخنرانی‌های مولف در دانشگاه بریستل در دوره‌ مقدماتی فلسفه‌ دین بوده است. از دیگر آثار پالمر می‌توان به فلسفه هنر پل تیلیش در سال1984، آثار شش‌جلدی پل تیلیش در سال1999، دین از دیدگاه فروید و یونگ در سال1997، مساله‌ اخلاقی در پزشکی در سال1999 و مسایل اخلاقی اشاره کرد که پیش از این توسط علیرضا آل‌بویه به فارسی ترجمه شده بود. «درباره‌ خدا» یک‌ارزیابی انتقادی از تاریخچه‌ شش‌دلیل مهم و مشهور برای اثبات وجود خداست که از قدیم‌ترین روایت‌ها و انتقادها تا جدیدترین پاسخ‌ها را در بر می‌گیرد. «درباره‌خدا» کتابی مرجع در حوزه فلسفه دین به‌حساب می‌آید که هم‌اکنون در بسیاری از دانشگاه‌های معتبر جهان تدریس می‌شود. پالمر ارزیابی تحلیل و انتقادی‌‌ای از تاریخچه برهان‌های شش‌گانه وجود خدا در الهیات غربی مطرح می‌کند. او خود در مقدمه عنوان می‌کند که خواندن این کتاب نیاز به اطلاعات فلسفی تخصصی ندارد اما محتوای کتاب خلاف این مدعا را اثبات می‌کند. دلایل شش‌گانه وجود خدا عبارتند از: دلایل وجودشناختی درباره خدا، دلایل جهان‌شناسی، برهان نظم، معجزه‌ها، ‌دلایل اخلاقی و دست‌آخر دلایل عملگرایان. پس از محمدخانی، نعیمه پورمحمدی به انگیزه و روند ترجمه این کتاب پرداخت. او به‌سختی کار ترجمه به‌علت وجود بیش از 50قلم محقق تاریخی و امروزی در کتاب و کلمه‌های فراوان لاتین در متن اصلی اشاره کرد؛ نکته‌ای که منجر به صرف سه‌سال وقت برای چنین ترجمه‌ای شد. به عقیده او نکته قوت این کتاب که در سنت فلسفه تحلیلی دین می‌گنجد، تحلیل نقادانه پالمر از برهان‌های وجود خداست و اینکه روایتی از این برهان‌ها چه قدیمی و چه جدید نیست که در این کتاب نیامده باشد. همچنین این کتاب از نظر شکل، ویژگی‌های جذابی دارد و آن را تبدیل به یک کتاب آموزشی می‌کند. تمرین، تصویر، باکس‌های خلاصه متن، نمایه‌های مناسب، ‌پیوست‌ها، راهکارهای رجوع به دایره‌المعارف اینترنتی و منابع بیشتر برای مطالعه از جمله امتیازهای این کتاب هستند. عرفان و فلسفه در پی اثبات خدا پس از آن مصطفی ملکیان با دقت و به‌طور مبسوط به توضیح برهان‌های مختلف شناخت خدا و ارایه مدل پیشنهادی خود برای طبقه‌بندی این برهان‌ها اشاره کرد و در انتهای جلسه نیز به چندایراد ترجمه‌ای پرداخت که به اعتقاد او در مقایسه با حجم 700صفحه‌ای کتاب و ترجمه عالی آن، قابل اغماض است؛ ترجمه‌ای که به اعتقاد ملکیان هم به متن اصلی وفادار و هم نثر فارسی آن پاکیزه و بدون اعوجاج است. او متذکر شد در بحث خداشناسی باید دوموضع را از هم تفکیک کرد؛ یک بحث عقیده به وجود داشتن خداست، اینکه خدایی وجود دارد. بحث دوم ایمان به خداست که ربطی به عقیده ندارد. این دومفهوم نباید با یکدیگر خلط شوند؛ خطایی که خود پالمر در چندجای کتاب مرتکب شده است. بحث سوم درباره پرستش و عبودیت نسبت به خداست که به ساحت خواسته‌های انسان مربوط می‌شود. بحث بعدی مناجات با خدا و دعاست که به ساحت گفتار در انسان مربوط است. بحث پنجم هم عبادت است. کتاب درباره خدا از این پنج‌مبحث به اولی یعنی عقیده به وجود خدا می‌پردازد و به بقیه موارد کاری ندارد. ملکیان در ادامه درباره براهین وجود خدا توضیح داد: برخی معتقدند عقیده به وجود خدا نیازمند به اثبات نیست، ‌یعنی دلیل را در عرصه عقیده به خدا لازم نمی‌دانند. معتقدند هرانسانی در هرشرایط تمدنی و فرهنگی، ‌چه آگاهانه و چه غیر‌آگاهانه معتقد به وجود خداست و این امر به دلیل نیاز ندارد. این عده عقیده به وجود خدا را فطری و ذاتی و در سرشت انسان می‌دانند. دسته‌دومی هم وجود دارند که دلیل خود را این می‌دانند که وجود خدا یک اصل موضوع است، مثلا در ریاضی اینکه کوتاه‌ترین فاصله بین دونقطه یک‌خط ثابت است، یک اصل موضوع محسوب می‌شود و نیازی به اثبات ندارد. در نزد اخلاق‌گرایانی که بدون وجود اخلاق نمی‌توانند زندگی کنند، مومنانی که اصل موضوع برای آنها خداست و حقوقدانانی که انسان را دارای حق می‌دانند، نیازی به اثبات وجود خدا نیست. اما عده‌ای هم معتقدند وجود خدا را باید اثبات کنیم و برای آن دلیل بیاوریم که این دلایل به دوبخش تقسیم می‌شوند؛ دلایل تجربی و دلایل عقلی. عرفا معتقد به دلیل تجربی هستند. یعنی باید وجود خدا را تجربه کرد و آن را به حواس باطنی نسبت داد. عرفا معتقدند هیچ دلیل بیرونی برای وجود خدا وجود ندارد و همه‌چیز باید از راه تجربی و درون‌نگری به دست بیاید. دسته‌دوم که معتقد به‌دلایل عقلی و نه تجربی هستند، خود به دوگروه تقسیم می‌شوند؛ بخش اول معتقدند بدون اینکه از عالم ذهن خود بیرون بیاییم، می‌توان خدا را اثبات کرد و فقط با خم‌کردن سر به طرف عالم ذهن می‌توان به آن پی برد. بخش دوم معتقدند تا چشم خود را به سوی عالم واقع باز نکنیم، نمی‌توانیم خدا را اثبات کنیم. گروه اول دلایل هستی‌شناسی و وجود‌شناختی دارند؛ مثلا آنسلم قدیس که از این دسته است، معتقد بود خدا را به محض اینکه تصور کردی وجودش ثابت می‌شود. اما واقعیت این است که از تصور نمی‌توان استنتاج و استنباط کرد اما او خدا را استثنا می‌کرد و معتقد بود اگر توانستی خدا را تصور کنی، او وجود دارد. ادله دسته‌دوم به واقعیت‌های جهان بیرون توجه می‌کنند. همه این ادله از قاعده «تیغ اوکام» تبعیت می‌کنند. این قاعده که «هیچ‌چیزی را باور نکن وجود دارد به‌جز آنکه با یکی از حواس ظاهر یا باطن آن را ادراک کنی یا بودن آن شرطی لازم برای چیزی باشد که ادراک می‌شود.» این بخش شامل 10برهان است: حرکت‌، علیت، مشروط‌بودن و نامشروط‌بودن، پدیده نظم، مساله هدف، کمال، معجزه و ‌اخلاق. در این بین فیلسوفانی هم وجود دارند که معتقدند راهی برای اثبات وجود خدا نیست. باید از راه نظری صرف‌نظر کنیم و به روش عملی و پراگماتیستی روی بیاوریم. آنها می‌گویند عقیده به گزاره «خدا وجود دارد» به مصلحت انسان است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.