|

معنا یا بی‌معنایی زندگی؟

بستنی از جنازه بهتر است

ترجمه: فرشاد کوشا

سایمون کریچلی در کتاب «خیلی کم ... تقریبا هیچ» پاسخ‌های ممکن به نیهیلیسم را بررسی می‌کند. این پاسخ‌ها را می‌توان در چهاردسته گنجاند: الف) نادیده‌گرفتن صورت‌مساله همچون دیدگاه‌های بنیادگرایانه که از درک مدرنیته عاجزند، ب) بی‌اعتنایی به‌صورت‌مساله همچون دیدگاه‌هایی که نیهیلیسم را دغدغه روشنفکران بورژوا می‌دانند، ج) پذیرش منفعلانه نیهیلیسم همچون کسانی که معتقدند هیچ‌چیز اهمیتی ندارد، د) شورش فعال علیه نیهیلیسم به امید کاستن از رنج‌های وضع بشر. او همه دیدگاه‌هایی را که می‌کوشند با پذیرش یا تایید نیهیلیسم بر نیهیلیسم غلبه کنند، رد می‌کند؛ یعنی آنها که رهایی را در فلسفه، دین، سیاست یا هنر می‌یابند. از نظر کریچلی، پرسش معنای زندگی در حکم یافتن معنا در حیات متناهی بشری است، چراکه همه جواب‌هایی که از مسیری خلاف تناهی می‌گذرند، توخالی‌اند. این ماجرا او را به این فکر شگفت‌انگیز می‌رساند که «معنای غایی تناهی بشر این است که ما نمی‌توانیم معنای محصلی برای امر متناهی بیابیم.» ولی اگر نمی‌توان معنایی در تناهی یافت پس چرا نباید منفعلانه نیهیلیسم را بپذیریم؟ جواب کریچلی این است که ما باید چیزی بیش از پذیرش صرف نیهیلیسم انجام دهیم، باید «بی‌معنایی را به‌عنوان یک دستاورد، به‌عنوان یک رسالت یا طلب... به‌عنوان دستاورد امر عادی یا روزمره تایید کنیم، آن‌هم بدون عینک روایت‌های نجات یا رستگاری که فقط جنبه‌های خوشایند امور را در نظر می‌گیرند.» به این طریق ما به‌واسطه مواجهه درست با مساله نیهیلیسم آن را دور نمی‌زنیم. کریچلی می‌گوید: «جهان مثل آب‌خوردن مالامال از معنا می‌شود و چیزی نمانده زیر بار سنگین روایت‌های رقیب از رستگاری خفه شویم- روایت‌های مذهبی، اقتصادی- اجتماعی، علمی، سیاسی، زیباشناختی یا فلسفی- و از همین‌رو با میل مفرط و دیوانه‌وار به غلبه بر نیهیلیسم اصل مساله را از قلم می‌اندازیم.» کریچلی سراغ نمایشنامه‌های ساموئل بکت می‌رود تا الگوهایی به دست دهد از آنچه می‌خواهد بگوید، کسی که کارهای او به ما «تخریب ریشه‌ای این روایت‌های مبتنی بر نجات» را ارایه می‌کند، «رهیافتی به بی‌معنایی به‌عنوان دستاورد امر عادی، رهایی از رستگاری». روایت‌های بیانگر نجات، سخنان پوچ دردسرسازند، پس بهتر است خاموش باشیم، چنان‌که پاسکال می‌گوید: «همه بدبختی‌های بشر از آن‌روست که نمی‌تواند در اتاقی تنها ساکت بنشیند.» خب بعد از اینکه ما از حکایات مبتنی بر نجات رهایی یافتیم چه باقی می‌ماند؟ همان‌طور که عنوان کتاب می‌گوید: خیلی کم... تقریبا هیچ. ولی هنوز همه‌چیز از دست نرفته؛ می‌توانیم خوشبختی ناشی از امور عادی را دریابیم. کریچلی بصیرت مشابه این را در آن چیزی می‌یابد که والاس استیونس، شاعر آمریکایی «معنای ساده چیزها» می‌خواند. در شعر مشهور «امپراتوربستنی» یک مراسم تدفین و تشییع‌جنازه توصیف می‌شود. در یک اتاق بگو‌و‌بخند و بستنی هست، در اتاقی دیگر یک جنازه. بستنی نمایانگر اشتها، میل مفرط به چیزهای فیزیکی است؛ جنازه نمایانگر مرگ. بستنی از جنازه بهتر است؛ این همه چیزی است که می‌توان درباره حیات و مرگ گفت. زندگی حیوانی بهترین چیز است و بهتر از مرگ است- امور عادی و معمولی خارق‌العاده‌ترین امورند. مثال مهم دیگری که کریچلی ذکر می‌کند، نمایشنامه مشهور تورنتون وایلدر است با عنوان «شهر ما» که نه‌تنها از شگفتی چیزهای معمولی، بلکه از زندگی و مرگ مردم عادی ستایش می‌کند. در این نمایشنامه امیلی گیبس که زن جوانی است، سر زا می‌رود و اکنون در دنیای بعد از مرگ است. او آرزو می‌کند فقط یک‌روز به‌دنیا برگردد، ولی وقتی بار دیگر به دنیا برمی‌گردد، تاب تحمل آن را ندارد. چرا؟ چون مردم روی زمین بی‌آنکه از زیبایی دوروبرشان خبری داشته باشند، به حیات خود ادامه می‌دهند. امیلی وقتی می‌خواهد دنیا را ترک کند با همه چیزهای معمولی خداحافظی می‌کند: «با ساعتی که تیک‌تاک می‌کند، با غذا و قهوه، با لباس تازه اتوکشیده و کلاه حمام و با خوابیدن و بیدارشدن». چه غمبار است که وقتی زندگی می‌کنیم به زیبایی چیزهای معمولی بی‌توجهیم. امیلی به وحشت افتاده ولی ما روشن شده‌ایم- باید خارق‌العاده‌بودن امور عادی را تایید و تحسین کنیم. شاید این بهترین پاسخ به نهیلیسم باشد: از صافی نهیلیسم گذشتن و معنایافتن در بی‌معنایی، تشخیص اینکه می‌توانیم باوجود نهیلیسم خوشبخت باشیم.
http://reasonandmeaning.com

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.