تقابل حتمی «مسکو»- «واشنگتن»
بدون تردید شیوهای که تقابل کنونی بین روسیه و ایالاتمتحده آمریکا طی میکند تاثیر زیادی بر نظام بینالمللی کنونی و تحولات آینده آن خواهد گذاشت. در این میان بحران اوکراین تنها چالش در مسیر این مقابله نبوده و نخواهد بود. مقابلهای که در جوهر آن این نکته نهفته است که روسیه تا چه حد حق دارد یک دولت با «نفوذ و سلطه» در سطح بینالمللی یا منطقهای باشد یا به یکی از قطبهای نسبتا مستقل در جهان چندقطبی آینده تبدیل شود؟ برخی کارشناسان روسیه بر این باورند که این مواجهه حاوی یک عامل اساسی و تعیینکننده برای مشخصشدن آینده نظام بینالملل است؛ نظامی که میرود تا جایگزین دوران طولانی جنگ سرد بین ایالاتمتحده و اتحاد جماهیر شوروی شود. این کارشناسان درباره ماهیت درگیری موجود بین روسیه و آمریکا و آینده آن، دو سناریوی متفاوت را مطرح میکنند: یکی سناریوی آمریکایی و دیگری سناریوی روسی. در سناریوی آمریکایی، این کشور قصد دارد روسیه را مجبور به دستکشیدن از برنامههای «توسعهطلبانهاش» در منطقه کند. برنامههایی مثل اتحادیه اقتصادی اوراسیا یا سازمان معاهده امنیت اجتماعی در قلمرو شوروی سابق و انضمام اوکراین به خاکش و نیز
بازگرداندن شبهجزیره کریمه به این کشور، اما این اهداف آمریکا چنانکه مشاهده میشود در سایه نظام کنونی روسیه قابل تحقق نیست؛ از این رو به اعتقاد این کارشناسان، واشنگتن درصدد تغییر نظام روسیه برآمده و میخواهد کاری کند روسیه دوباره به دوران یلتسین بازگردد و تعهدات بینالمللی را بپذیرد. دستکم روسیه بهعنوان یک مرکز قدرت در سطح بینالمللی یا منطقهای باید دفن شود. این کارشناسان البته بعید نمیدانند که چنین سناریویی به تکرار نزاعهای جداییطلبانه در روسیه یا احتمال ازدسترفتن کریمههای دیگر منجر شود. اگر با دقت، سیاست آمریکا در قبال روسیه بهویژه در بحران اوکراین دنبال شود درمییابیم که شباهت زیادی به طرحی شبیه به سیاست «بازدارندگی» گذشته دارد که واشنگتن در برابر روسیه اتخاذ میکرد. این سیاست بر مبنای تصور اتحاد جماهیر شوروی بهعنوان یک دشمن تعیین شده بود و بنابراین باید گامهایی طولانی طی شود تا بتواند جلوی امیال «توسعهطلبانه» آن کشور گرفته شود. این سیاست در دکترین ترومن در (سال1947) و تاسیس «پیمان آتلانتیک شمالی» (1949) نیز تجلی پیدا کرد. در آن زمان محاصره اقتصادی شوروی و ایجاد شبکههایی از پایگاههای
نظامی در اطراف این کشور در دستور کار قرار گرفت. این سیاست تا حدودی به آنچه امروزه واشنگتن با مسکوی «سرمایهداری» میکند، شباهت دارد. در این میان ایالاتمتحده آمریکا تمایل خود را به انزوای اقتصادی و سیاسی روسیه در سالهای آینده پنهان نمیکند. «باراک اوباما»، رییسجمهور آمریکا اخیرا به این نتیجه رسید که اگر بحران اوکراین هم حل نشود، هیچ تمایل «سازندهای» برای همکاری با پوتین ندارد. به نظر میرسد واشنگتن قصد دارد در آینده فشارهای بیشتری بر مسکو تحمیل کند. گسترش سامانههای دفاع موشکی آمریکا و ناتو در اروپای شرقی در همین رابطه معنا پیدا میکند. روسیه میداند که «سناریوی آمریکا» شامل واردکردن یک ضربه قوی به خود روسیه نمیشود، بلکه در پی واردکردن ضربه به مراکز جدید قدرت روسیه است که در حال افزایش بوده و میخواهد یک نظام چندقطبی را به وجود آورد. در این سناریو طبعا حرفهای مطرح شده طی سالهای اخیر مبنی بر کاهش و ضعف توان آمریکا در جهان هیچ محلی از اعراب ندارد. طبق این سناریو برخی کارشناسان روسی براین باورند که اصل «رهبری آمریکا بر جهان» در حال تجدید حیات است و چین نیز عملا بزرگترین بازنده بعد از روسیه خواهد بود.
اما سناریو دوم یک «سناریو روسی» است. این سناریو بر این فرضیه اتکا دارد که ایالاتمتحده، روسیه را بهعنوان یک قطب مستقل در جهان چندقطبی به رسمیت شناخته و به آن احترام بگذارد. به این معنا که روسیه نیز حق داشته باشد طرحهای مخصوص به خود را در حوزههای اقتصادی، نظامی و امنیتی در سطح منطقه و با مشارکت برابر با دیگران به پیش ببرد. این سناریو همچنین در نظر میگیرد که باید کریمه در چارچوب اتحادیه روسیه باقی بماند و مشارکت در روند تشکیل دولت اوکراین نباید بهگونهای باشد که این کشور به پایگاهی برای مقابله با روسیه درآمده یا نهادهای نظامی و امنیتی و اقتصادی غرب در آنجا فعال باشند. برعکس باید دولت اوکراین در همه این مراحل «بیطرفی» خود را به اثبات برساند. بخشی از کارشناسان روسیه معتقدند این سناریو به معنای تکمیل انتقال نظام بینالملل از نظام تکقطبی به نظام چندقطبی است. بنابراین باید قواعد جدیدی در روابط روسیه و آمریکا نیز شکل گیرد تا بتواند الگویی برای سایر دولتهای جهان باشد که رهبری آمریکا را قبول ندارند. در این سناریو، واشنگتن در نهایت مجبور خواهد شد حق سایر مراکز جدید و رو به رشد قدرت در جهان را به رسمیت
بشناسد. این امر میتواند تا حدودی از مشکلات کنونی بین واشنگتن و سایر قدرتها کاسته و در نهایت اجازه دهد تا یک نوع مشارکت برابر در سطح جهانی به وجود آورد. در روسیه اما برخی براین باورند که تحقق این «سناریوی روسی» جزو محالات یا رویاهای خیالپردازانه است. زیرا واشنگتن در حال حاضر برعکس این حرکت میکند و به دنبال بقای رهبری و سلطه خود بر جهان است. بنابراین دشوار خواهد بود که آمریکا بتواند بهلحاظ تاریخی و ایدئولوژیک خود را با نظام چندقطبی سازگار میکند. دشوار میتوان تصور کرد آمریکایی که تا 20سال پیش «پایان تاریخ» خوانده میشد به یک نظام چندقطبی تن دردهد. از اینرو کارشناسان معتقد به سناریو نخست، میگویند خروج از مواجهه کنونی بین ایالاتمتحده با روسیه یعنی در شرایطی که هردو نظامی «سرمایهداری» دارند بدون تسلیمشدن یکی در برابر دیگری غیرممکن خواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.