|

اکثریت‌یافتن جمهوریخواهان در سنا و کنگره، یک‌موضوع قدیمی را زنده کرد

بازها یا کبوترها؛ مساله ایران کدام است؟

نیلوفر منصوریان

نور فلاش دوربین‌ها یک‌لحظه هم قطع نمی‌شود. خبرنگاران در حال ثبت دست‌دادن وزرای خارجه ایران و آمریکا پس از سه‌دهه قهر دیپلماتیک هستند. کمی دورتر عکسی از باراک اوباما، رییس‌جمهوری آمریکا منتشر شده که او را در حال گفت‌وگوی تلفنی با حسن روحانی، رییس‌جمهوری ایران نشان می‌دهد؛ عکسی که از شکستن تابوی مذاکره و گفت‌وگو خبر می‌داد. همین چندروز پیش ایران و آمریکا در مسقط یک‌بار دیگر پشت میز مذاکرات نشستند و دوربین‌های خبرنگاران باز گفت‌وگوها و لبخندهای وزرای خارجه ایران و آمریکا را ثبت کرد تا آلبوم دیدارهای مقام‌هایی که تا دیروز حتی حاضر نبودند از یک خیابان بگذرند، پس از سه‌دهه هرروز کامل‌تر شود. اگر تا دیروز هرنوع گفت‌وگویی یک تابو بود، حالا دیگر آن تابو شکسته اما «دیوار بلند بی‌اعتمادی» هنوز میان دوکشور از میان نرفته است؛ دیواری که اضافه‌شدن تصویر فروریختن آن به آلبوم خاطرات، حتی می‌تواند تاریخ را دگرگون کند. ایران و آمریکا تاریخ پرفرازوفرودی را پشت‌سر گذاشته‌اند. این تاریخ با آمدن‌ و رفتن و به قدرت‌رسیدن احزاب دموکرات و جمهوریخواه در آمریکا در تعامل با ایران دستخوش تغییر شده است؛ اگرچه سیاست کلی آمریکا پس از انقلاب در قبال ایران هیچ‌گاه تغییر اساسی نکرده است اما معمولا رویکرد دموکرات‌ها، اقناع و گفت‌وگو را دنبال کرده و رویکرد جمهوریخواهان، بیشتر تحکم و اجبار و نگاه از بالا به پایین را به نمایش گذارده است. حزب جمهوریخواه در حوزه سیاست خارجی همواره بر ضرورت کاربرد فشار علیه ایران، تاکید داشته و حزب دموکرات به‌لحاظ سنتی بر مولفه‌هایی مانند حقوق‌بشر، نوسازی و دموکراسی در برخورد با ایران متمرکز بوده است. اگر جیمی کارتر منتخب حزب دموکرات، اولین تحریم‌ها در قبال ایران را چندماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی1979 کلید زد، از آن‌سو جمهوریخواهان خواستار گسترش این تحریم‌ها بوده‌اند. اگر بیل کلینتون اولین تحریم‌های قانونمند را درست پس از جنگ در بحبوحه تلاش دولت هاشمی برای ارتباط بهتر با جهان علیه ایران پایه‌گذاری کرد، این جمهوریخواهان بودند که طرح تحریم‌های سخت‌تر علیه ایران را دستور کار قرار دادند. با این‌حال گاه گره‌خوردن منافع ملی دوکشور با یکدیگر آنها را پشت میز مذاکره کشانده است. ایران و آمریکا در گذر تاریخ روابط ایران و آمریکا از اواسط قرن‌نوزدهم‌میلادی آغاز شد. در ژوئن۱۸۸۳ (۱۳۰۰هجری‌قمری) آمریکا اقدام به تاسیس کنسولگری در ایران کرد و دیپلمات ارشدی به نام ساموئل گرین‌بنجامین را به تهران فرستاد. دولت ایران هم در سال۱۸۵۶ میرزا ابوالحسن شیرازی و سپس در اکتبر۱۸۸۸میلادی (۱۳۰۶هجری‌قمری) حاج‌حسینقلی‌خان صدرالسلطنه، فرزند میرزاآقاخان نوری را به‌عنوان نماینده رسمی به آمریکا فرستاد؛ فردی که بعدها به نام حاجی‌واشنگتن در تاریخ ماندگار شد. روابط در حد سفیر بین دوکشور در سال۱۹۴۴ برقرار شد. والاس موری که در سال‌های دهه۲۰میلادی کاردار آمریکا در ایران بود، از نخستین سفیران این کشور در ایران شد. همزمان با روزهای پایانی جنگ‌جهانی دوم و خروج روس‌ها از ایران، روابط نظامی ایران و آمریکا افزایش و روابط دوکشور هم در سایه روابط و کمک‌های نظامی گسترش پیدا کرد. کودتای 28مرداد اولین خشت دیوار سوءتفاهم‌ها میان دوکشور شد؛ رویدادی که بعدها آمریکا به آن اعتراف و تلاش کرد به‌خاطر آن از ایران عذرخواهی کند هرچند این عذرخواهی از طرف ایران پذیرفته نشد، اما تلاش بزرگی از طرف آمریکا بود تا شاید بی‌اعتمادی ایران به کشورش را کم کند. در مقابل، ایران نیز با تسخیر سفارت آمریکا و به گروگان‌گرفتن دیپلمات‌های آمریکایی در تهران، منجر به قطع روابط دوکشور شد. اولین تحریم‌ها جیمی کارتر، رییس‌جمهور وقت آمریکا، اولین رییس‌جمهور آمریکا بود که دوران ریاست او همزمان با انقلاب در ایران بود. دوران او همچنین با بحران گروگانگیری دیپلمات‌های آمریکایی در ایران و عدم‌موفقیت او در آزادشدن آنها و بازماندن او از راهیابی به کاخ‌سفید همراه بود. اما شاید مهم‌ترین موضوع ثبت قطع مناسبات دیپلماتیک ایران و آمریکا در کارنامه کاری کارتر به‌عنوان منتخب دموکرات‌های آمریکا باشد. رییس‌جمهور اسبق آمریکا بعدها در گفت‌وگویی اظهار کرد در صورتی که «مردانه‌تر» با ایران رفتار می‌کرد، می‌توانست در رقابت‌های انتخاباتی سال۱۹۸۰ با «رونالد ریگان» بار دیگر انتخاب شود. او معتقد است شکست وی در ماموریت آزادسازی گروگان‌های آمریکایی در تهران، شانس وی برای انتخاب مجدد را از بین برد. در این بین، یکی از مهم‌ترین تحولات در زمان او اجرای اولین تحریم‌های آمریکا در قبال ایران است که تنها چندماه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، اجرایی شد. دردسر جمهوریخواهان با «ایران‌کنترا» پس از شکست کارتر و دموکرات‌ها در انتخابات ریاست‌جمهوری آمریکا، رونالد ریگان از حزب جمهوریخواه پیروز انتخابات شد؛ سال‌هایی که مصادف با جنگ ایران و عراق و شرایط دشوار پیش‌روی مسوولان ایرانی بود که وارث درهم‌ریختگی ساختارها پس از انقلاب از یک‌سو و تجاوزگری همسایه خود از سوی دیگر بودند. ریگان وارث بحران گروگانگیری دیپلمات‌های آمریکایی در ایران بود؛ همان موضوعی که وعده حل آن را برای پیروزی در انتخابات داده بود. اما تلاش او برای حل این بحران، او را درگیر ماجرای «ایران‌کنترا» کرد. ریگان در خرداد1365 رابرت مک‌فارلین مشاور امنیت ملی کاخ‌سفید را با گذرنامه جعلی همراه با مقادیری جنگ‌افزار به تهران فرستاد تا «مذاکراتی آشتی‌جویانه با رهبران ایران» آغاز کند. مشاور امنیت ملی کاخ‌سفید، همچنین به نشانه آشتی، کیکی به شکل کلید، یک‌سلاح کمری و انجیلی با امضای رونالد ریگان با خود آورده بود. بر اساس گزارش‌ها، مقامات ایرانی به دستور رهبر انقلاب ملاقات با هیات آمریکایی را نپذیرفتند و آنان را همراه هدایا از کشور اخراج کردند. روز 13آبان1365 هاشمی‌رفسنجانی، رییس مجلس شورای اسلامی، در سخنرانی خود، در سالگرد تسخیر لانه جاسوسی آمریکا، جریان سفر مک‌فارلین را افشا کرد. افشای این موضوع تبدیل به یکی از بزرگ‌ترین رسوایی‌های سیاسی تاریخ آن کشور شد. به این ترتیب موضوع گروگانگیری دیپلمات‌های آمریکایی گریبان دورییس‌جمهوری آمریکا یکی از حزب دموکرات و دیگری از حزب جمهوریخواه را گرفت. البته این تنها مشکلات موجود میان ایران و آمریکا در دوران ریگان نبود. دوران ریگان با آغاز جنگ‌تحمیلی عراق علیه ایران همراه بود. حمایت از رژیم صدام در جنگ‌تحمیلی و ارسال اسلحه و موادشیمیایی به بغداد و سکوت درباره استفاده عراق از تسلیحات شیمیایی علیه ایران و کردها در حلبچه از سیاست‌های ریگان در قبال ایران بود. با این‌همه، نقطه اوج اقدام‌های دولت ریگان علیه ایران، حمله موشکی آمریکا به هواپیمای ایرباس جمهوری‌اسلامی ایران بر فراز خلیج‌فارس بود که در 12تیر1367 صورت گرفت و با 298کشته همراه بود؛ اقدامی که در نهایت ریگان را ناگزیر به پرداخت غرامت به ایران کرد. تحریم‌هایی که کارتر پایه آنها را ریخته بود در زمان ریگان هم ادامه یافت. در ژانویه۱۹۸۴ دولت ریگان مصوبه‌ای را تصویب و براساس آن هرگونه کمک آمریکا به ایران در آینده را ممنوع اعلام کرد. همچنین در آگوست۱۹۸۶ دولت آمریکا در اقدامی دیگر برای گسترش تحریم‌ها، فروش اسلحه و قطعات یدکی و تجهیزات متعلقه به ایران را ممنوع کرد. تمدید ممنوعیت واردات نفتی و غیرنفتی از ایران نیز بخش دیگری از تحریم‌های ریگان در قبال ایران بود. تلاش برای بهبود رابطه چهل‌ویکمین رییس‌جمهور آمریکا هم یک جمهوریخواه بود. جورج هربرت واکربوش در دوران ریگان در سمت معاون وی مشغول به فعالیت بود. بوش نیز در اولین سال زمامداری‌اش با بحران گروگانگیری لبنان مواجه شد. جنگ خلیج‌فارس نیز یکی از مهم‌ترین رویدادهای زمان بوش‌پدر بود. بسیاری بر این نظرند که در دوران بوش‌پدر اگرچه ماهیت خصمانه دوکشور آمریکا و ایران تغییری نکرد، اما در دوران او گزینه‌هایی برای بهبود روابط با ایران مطرح شد. حتی گفته می‌شود او در ان دوران تلاش کرد تا با آیت‌الله‌هاشمی‌رفسنجانی، رییس‌جمهوری ایران تماسی تلفنی برقرار کند. از این‌رو برخی معتقدند در دوران بوش‌پدر شانس برقراری مجدد رابطه میان دوکشور وجود داشت. البته دولت او نیز تحریم‌هایی را در قبال ایران اجرا کرد. ممنوعیت فروش کلیه تجهیزات با کاربرد دوگانه به ایران یکی از این تحریم‌ها بود. اولین تحریم‌های قانونمند با پیروزی بیل کلینتون کاندیدای حزب دموکرات در آمریکا، این امید ایجاد شد تا شاید روابط ایران و آمریکا بهبود پیدا کند. این امید با اعتراف مادلین آلبرایت، وزیر خارجه دولت بیل کلینتون به دخالت آمریکا در کودتای 28مرداد رنگ بیشتری پیدا کرد. این نخستین‌باری بود که آمریکا به دخالت مستقیم در امور داخلی ایران اعتراف می‌کرد. در ایران نیز روی‌کار‌آمدن دولت اصلاح‌طلب خاتمی این امید را ایجاد کرد که دیوارهای سخت کشیده‌شده میان دوکشور فروریزد. سخنان سیدمحمد خاتمی، رییس‌جمهوری وقت ایران که در آن از «دیوار بلند بی‌اعتمادی بین دوکشور» صحبت کرده بود، بسیاری را به آینده روابط امیدوار کرد. گفت‌وگوی عباس عبدی یکی از دانشجویان پیرو خط امام که در اشغال سفارت حضور داشت با باری روزن، یک از گروگان‌های سفارت آمریکا در ایران، یکی دیگر از قدم‌های دوکشور برای بهبود روابط بود، اما دیوار بی‌اعتمادی فرونریخت. عبدی هم با هجمه جناح مقابل جریان چپ مواجه شد که او و برخی دیگر را به ضعف در قبال دشمن ایران متهم می‌کردند هرچند پاسخ‌های مستدل از جانب آنها دریافت می‌کردند که باید مقتضیات جهانی را درک کرد و به فکر منافع ملی بود. یکی از دلایل باقی‌ماندن این دیوار، قانونمندشدن تحریم‌ها علیه ایران توسط دولت کلینتون بود. به این ترتیب اگرچه تا دوره بوش‌پدر همه تحریم‌ها در چارچوب مصوبات دولت آمریکا ابلاغ می‌شد و هیچ‌گاه در قالب یک قانون مصوب از قدرت قانونی بالاتری برخوردار نبود، اما در دوره کلینتون و در یک چارچوب جدید، آمریکا تحریم‌های یک‌جانبه‌ای را علیه ایران طراحی کرد. مهم‌ترین ویژگی تحریم‌های جدید و یک‌جانبه آمریکا علیه ایران، خصوصیت فرامرزی آن بود؛ یعنی بر مبنای این مصوبات، هم اشخاص آمریکایی مجبور بودند احکام تحریم را اجرا کنند و هم از اشخاص غیرآمریکایی خواسته شده بود که تحریم‌های موردنظر آمریکا را رعایت کنند و در غیر این‌صورت مشمول مجازات‌های آمریکا می‌شدند. قانون داماتو اولین طرحی بود که در قالب تحریم‌های یک‌جانبه ‌آمریکا علیه ایران به اجرا درآمد. قانون داماتو هر پنج‌سال یک‌بار بازبینی می‌شود. مذاکرات محرمانه دوران ریاست‌جمهوری جورج دبلیو بوش، پسر رییس‌جمهور اسبق آمریکا را شاید بتوان پرتنش‌ترین دوران در روابط ایران و آمریکا دانست. او که از حزب جمهوریخواه به قدرت رسیده بود، پس از 11سپتامبر ایران را در محور شرارت قرار داد و سیاست خصمانه‌ای را در قبال ایران در پیش گرفت. در دوران او حتی احتمال حمله نظامی به ایران مطرح شد و پرونده هسته‌ای ایران کلید خورد؛ پرونده‌ای که پس از 11سال هنوز روی میز ایران و آمریکا قرار دارد. همچنین در دوره بوش پرونده هسته‌ای ایران به شورای‌امنیت رفت. همزمان در ایران نیز با روی‌کارآمدن محمود احمدی‌نژاد، به‌تدریج در‌های جامعه بین‌الملل به روی ایران بسته شد. با این حال، احمدی‌نژاد تلاش کرد تا اولین گام را برای ایجاد رابطه با آمریکا بردارد و نامه‌ای 17صفحه‌ای را برای جورج بوش ارسال کرد. در واقع به‌نظر می‌رسد احمدی‌نژاد تمایل زیادی داشت تا قفل روابط ایران و آمریکا در زمان او شکسته شود. از همین‌رو مذاکرات محرمانه ایران و آمریکا در دوران او در عمان صورت گرفت. اما این تلاش‌ها هم ثمری نداشت و دولت‌های ایران و آمریکا یکی اصولگرا و دیگری جمهوریخواه نتوانستند با یکدیگر به توافق برسند. آشتی دیپلماتیک انتخاب باراک اوباما به‌عنوان اولین سیاهپوست آمریکایی با شعار تغییر و سخنان او در آغاز کارش در مورد ایران و حتی پیام نوروزی او به ایرانیان یک‌بار دیگر پس از دوران کلینتون بذر امید را در روابط دوکشور کاشت. هرچند اصولگرایان در ایران معتقد بودند سیاست‌های گذشته آمریکا در قبال ایران ادامه خواهد داشت، اما سیاستی که اوباما در قبال ایران در پیش گرفت و نامه‌هایی که برای مقامات ارشد ایران نوشت، نشان از تغییری بزرگ در سیاست او در قبال ایران داشت. این سیاست تا پایان دوره احمدی‌نژاد تاثیری در بهبود روابط دوکشور نداشت. در این دوران سخت‌ترین نوع تحریم‌ها علیه ایران وضع شد. با روی‌کارآمدن حسن روحانی و آغاز به‌کار دولت‌یازدهم سیاست آمریکا هم در قبال ایران تغییر کرد و تنها چندماه پس از آنکه دولت‌یازدهم با شعار تدبیر و امید کارش را آغاز کرد، دوکشور در آمریکا، قفل سه‌دهه قهر و قطع روابط سیاسی خود را شکستند. حسن روحانی و باراک اوباما با یکدیگر تلفنی گفت‌وگو کردند و مذاکرات هسته‌ای ایران و آمریکا به صورت مستقیم با یکدیگر آغاز شد. حالا اگر مذاکرات هسته‌ای ایران و 1+5 به نتیجه نهایی هم نرسد، تابوی بیش از سه‌دهه عدم‌گفت‌وگوی مقامات ایران و آمریکا از سوی منتخب دموکرات آمریکا از یک‌سو و دولت تدبیر و امید در ایران شکسته شده است؛ حتی اگر عکسی جدید در آلبوم عکس دیدارهای مقامات تهران و واشنگتن پس از 30سال قرار نگیرد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.