|

روایت خطی از سیاست

مازیار خسروی

تا پیش از مرداد سوزان 32، مردمان فلات ایران اغلب چهره‌ای مثبت از ایالات متحده در ذهن داشتند. ینگه دنیا با نام و خاطره «هاوارد باسکرویل» گره خورده بود که دوشادوش مجاهدان مشروطه پیکار کرد و جان سپرد. کارزار ملی‌شدن صنعت نفت اما مانند گیوتین، این رشته‌علاقه را قطع کرد. قانون ملی‌شدن صنعت نفت در زمان «هری ترومن» دموکرات از تصویب مجلس شورای‌ملی گذشت. در طول زمان کشمکش میان ایران و انگلیس بر سر نفت، راهبرد دکتر مصدق بر پایه بهره‌برداری و ایجاد شکاف حداکثری میان مواضع لندن- واشنگتن طرح‌ریزی شده بود. بر سر کار آمدن «دوایت آیزنهاور» جمهوریخواه در ژانویه 1953 (دی‌ماه 1331) این شکاف را هم‌آورد. از آن پس تا اجرای عملیات «آژاکس» و سرنگونی مصدق راه زیادی باقی نمانده بود. جالب اینکه معاون آیزنهاور کسی نبود جز «ریچارد نیکسون» که در دهه 60میلادی تبدیل به بهترین دوست شاهی شد که در عرصه سیاسی کشور یکه‌تازی می‌کرد و هماوردی در برابر خود نمی‌دید. حکومتی که با کودتا علیه دولت ملی بر سر کار آمده بود چنان رو به قبله غرب داشت که نبضش با ضربان سیاست در واشنگتن تنظیم می‌شد؛ وقتی دموکرات‌ها در ژانویه 1961 با «جان‌ اف کندی» به کاخ سفید بازگشتند، کاخ نیاوران نیز خود را ناگزیر از تغییر و سازگاری با شرایط زمانه دید و علی امینی را ردای صدارت پوشاند. روایت کرده‌اند که روزگار ریاست‌جمهوری کندی، چندان بر شاه تلخ گذشت که از آن پس هرگز دلش با دموکرات‌ها صاف نشد. گلوله‌ای که در دالاس بر گردن کندی نشست برای شاه به هدیه‌ای آسمانی می‌مانست. وقتی در 1969 ریچارد نیکسون جمهوریخواه به کاخ سفید برگشت، همه در تهران نفس راحتی کشیدند. هرچند رسوایی «واترگیت» نیکسون را ناچار به ترک صندلی قدرت کرد اما جانشین او «جرالد فورد» نیز حق دوستی را فرونگذاشت. شاه از آن پس تا 1977 در میان ابرها سیر می‌کرد. نه از اعتراض به نقض حقوق‌بشر و شکنجه زندانیان سیاسی خبری بود نه کسی حجم انبوه خرید‌های تسلیحاتی را به پرسش می‌گرفت. «جیمی کارتر» دموکرات با شعار حقوق‌بشر بیش از هر چیز، نماد و نشانه خود‌انتقادی جامعه آمریکایی پس از سال‌های سیاه دهه 60 و 70 بود. سال‌های پرچرک‌وخون جنگ ویتنام، کودتاهای پی‌درپی در آمریکای لاتین و آموزش آخرین روش‌های فنی شکنجه توسط ماموران سیا به همکاران جهان سومی‌شان. حاکمیت و اپوزیسیون در ایران به سرعت دریافتند که «کشتی‌بان را سیاستی دگر آمده»... ماموران ساواک به عادت همیشگی گاه عادت داشتند به جای کلاه، سر بیاورند. پرویز ثابتی، مقام پرنفوذ امنیتی ساواک، به تازگی در کتاب خاطراتی که به نامش منتشر شده سخنی به این مضمون گفته که «به اعلیحضرت گفتم این فهرست چندصد نفری عناصر نامطلوب است، اجازه بدهید بگیریم گوششان را بپیچانیم تا قال قضیه کنده شود.» صرف‌نظر از صحت‌وسقم و اماواگر‌های بسیاری که روایت‌ ثابتی با آن مواجه است، روند بعدی رویدادها نشان داد که «نیاوران» عادت تنظیم ضربان نبض خود با واشنگتن را ترک نکرد. اگر زمان و زمانه‌ای دیگر بود و جمهوریخواهی همراه در کاخ‌سفید، بسیار کسان در ایران بودند که به توصیه مقام امنیتی، گوش جان بسپارند و در حمام‌خون شیرجه بزنند. واشنگتن اما مردد بود، پس چمدان‌ها بسته شد و رفتنی‌ها رفتند. کارنامه کارتر، مایه سرافکندگی تندروهای ایالات متحده شد. جمهوریخواهان برگشتند و مثل همیشه مسایل را ساده کردند. مشهور است که «رونالد ریگان» که «بوش» پدر معاونش بود، پیش از سیاست‌پیشه‌گی، هنرپیشه فیلم‌های کابوی بود. مردانی که بوی باروت به مزاجشان بسیار سازگار است. دوران او برای ما سال‌های تجاوز عراق بود و شلیک به هواپیمای مسافربری... چهار سال مستاجری معاون او در کاخ‌سفید هم تغییری با خود به همراه نداشت. در دوران بیل کلینتون دموکرات (2000- 1992) اما در ایران با سال‌های اصلاحات و ریاست‌جمهوری محمد خاتمی همراه شد. جانشین او شبیه‌ترین کس به ریگان بود. یک کابوی خالص تگزاسی که با نمره ناپلئونی راهی کاخ‌سفید شده بود، اما مائده آسمانی 11سپتامبر سبب شد بتواند از افغانستان تا عراق شلیک‌کنان بتازد. اکنون در واپسین سال‌های حضور باراک حسین اوباما، نخستین رییس‌جمهوری رنگین‌پوست ایالات متحده در کاخ سفید هستیم. کشاکش هسته‌ای ایران و غرب به حساس‌ترین نقطه رسیده و جمهوریخواهان با قبضه‌کردن کنگره، از همین الان مین‌گذاری بر سر راه توافق را آغاز کرده‌اند. آنچه گفته شد، تنها روایتی خطی و ساده است از تطبیق تاریخی رویدادهای سیاسی دو کشوری که هزاران کیلومتر از یکدیگر فاصله دارند. سیاست به عنوان پیچیده‌ترین فعالیت بشری، بی‌شک با چنین تطبیق ساده‌ای قابل تحلیل نیست اما شاید به عنوان بخش کوچکی از بافت کلی تحلیل به کار بیاید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.