۳۵سال با دموکراتها و جمهوریخواهان آمریکا گذشت
روزهای سپریشده فرصت و تهدید
حامد طبیبی
1 نخستین دانشجو که به بالای دیوار سفارت ایالاتمتحده در خیابان «روزولت» رسید، تابع رابطه ایران و ایالاتمتحده، نخستین نقطه «نزولی»شدن را به ثبت رساند. انقلاب اسلامی اگرچه پدیدهای ناخوشایند برای هیات حاکمه آمریکا بهشمار میرفت، اما بهنظر میرسید تا هنگام پذیرفتهشدن پهلویدوم در خاک این کشور، مسوولانی در هر دوسوی ماجرا بودند که میدانستند نمیتوان رشته روابط را از هم گسست و چه مقاممسوول در دولت موقت و حتی برخی چهرههای شورای انقلاب، ارتباطاتی را با طرف مقابل داشتند. با این حال رسیدن پای شاه مخلوع به خاک «ینگه دنیا»، صورتمساله را عوض کرد. شاید گفته شود که او از فرودگاه مستقیم به بیمارستان برده شد تا روزهای آخر عمر تحت درمان پیشرفته بیماری سرطان خود قرار گیرد و از یک مرده متحرک، نمیشد توقع برنامهریزی برای تکرار کودتای 28مرداد32 را داشت. 29مهر1358 بود که اجازه مسافرت شاه و همسرش به آمریکا آن هم با «ویزای توریستی» صادر شد. آنها با یک هواپیمای کرایهای شرکت «گلفاستریم» به سمت نیویورک حرکت کردند. «فریده دیبا» در مورد ورود به نیویورک، خاطرهای جالب نقل میکند: «موقعی که در یک فرودگاه ناشناس در
فورتلادردیل فرود آمدیم، هیچکس را منتظر خود نیافتیم. در فرودگاه فقط یککارشناس آمریکایی از اداره بازرسی مواد کشاورزی آمریکا منتظرمان بود که همه وسایل ما را بازرسی کرد تا مطمئن شود از مکزیک گلوگیاه یا تخمسبزیجات و میوه همراه خود نیاوردهایم! محمدرضا در آن حال نزار و رنگپریده که تب شدید هم آزارش میداد، گفت ببینید روزگار با ما چه کرد؟ در همین آمریکا ترومن، افکندی و کارتر به استقبال من میآمدند و فرشقرمز زیر پایم پهن میکردند.» او نه در بیمارستان «مموریال» که برای درمانش در نظر گرفته شده بود بلکه در بیمارستان نیویورک وابسته به دانشگاه کورنل با نام مستعار «دیوید نیوسام» بستری میشود. نقل شده که در همان ساعت اولیه، رییس بیمارستان به ملاقات او میآید و از شاه برای کمک به تجهیزات بخش سرطانشناسی بیمارستان و بهعنوان شرکت در یک کار خیر تقاضای یکمیلیوندلار میکند شاه نیز که با مرگ دستوپنجه نرم میکرد، چارهای جز جواب مثبت به این باجخواهی آشکار ندارد. او در این بیمارستان به زیر تیغ جراحان رفت و جراحی شد اما حتی جراحی او هم روندی طبیعی در پیش نگرفت، آنگونه باوجود آنکه همه آزمایشها و عکسهایش حاکی از وضع
بد طحال او داشت، اصرار دکتر«کولمن» سرطانشناس و مامور رسیدگی به وضع شاه بر خارج کردن طحال او، باعث شد جراحان کیسه صفرای او را درآوردند. این مساله بعدا مشکلساز شد چنانچه مسایل مربوط به طحال موجب مرگ او شد. به هر تقدیر از موضوعاتی چون نقش دموکراتها و جمهوریخواهان در نوع تعامل با ایران از دوران رضاشاه تا دوران پهلویدوم، کودتای 28مرداد، 16آذر32، فشار برای تصویب کاپیتولاسیون، تغییر استراتژی پس از افزایش بهای نفت در دهههای40 و 50 و سرانجام شدتگیری فرآیند تغییرخواهی ایرانیان در زمان جیمی کارتر دموکرات (که در گفتوگوی دکترباوند در همین پرونده مورد بررسی قرار گرفته است) که بگذریم، پناهدادن به فردی که بخش عمدهای از ایرانیان خواستار استرداد او به کشورشان بودند، نخستین فرصتسوزی پس از انقلاب لقب میگیرد که پای دموکراتها در آن وسط است. این امر، رشته موی باقیمانده برای تداوم روابط را گسست. ورود دانشجویان به سفارت، به یک اعتراض ساده متوقف نماند و به «بحران گروگانگیری» بدل شد تا 444روز به طول بینجامد و سکانسهایی چون استعفای دولت موقت مرحوممهندس بازرگان، اعلام رسمی قطع روابط دوکشور از سوی کارتر و بلوکهشدن
اموال ایران در آمریکا، دخالت نظامی و ماجرای طبس، افزایش محدوده مانور جریانات نزدیک به شوروی در داخل ایران را به ثبت رساند. در آن زمان ماجرای گروگان گرفتهشدن دیپلماتهای آمریکایی به یکی از پاشنهآشیلهای دموکراتها بدلشده بود و تلاشها برای آزادی گروگانها پیش از انتخابات آمریکا هم بینتیجه ماند تا جمهوریخواهان، این برگ برنده را در اختیار داشته باشند. 2 دوران «ریگان» جمهوریخواه همزمان با تداوم تجاوز عراق به مرزهای ایران است. «کیک، کلت و کتاب مقدس» واژگانی است که موضوع مهم «ایرانکنترا» را به اذهان متبادر میکند. در مورد ماجرای حضور رابرت مکفارلین، مشاور وقت امنیت ملی ایالاتمتحده به تهران و قراری که بین طرفین گذارده شده بود، سخنان بسیاری بیان شده است و اخیرا هم محسن کنگرلو از نزدیکان نخستوزیر دوران جنگ در گفتوگو با «شرق»، برگ دیگری از دفتر نگفتههای این ماجرا را ورق زد. به شکل قطعی در مورد اصل ماجرا نمیتوان نظر داد اما یک موضوع کاملا روشن است؛ حتی در دوران زمامداری جمهوریخواهان در بحبوحه جنگ هم میتوان موضوع مشترک یافت. در این میان، جنایت رزم ناو آمریکایی «یو اساس وینسنس» در خلیجفارس و شلیک به سوی
هواپیمای ایرباس شرکت هواپیمایی ایرانایر که 12تیر67 از بندرعباس به مقصد دوبی در حرکت بود، به تنهایی برای بستهشدن باب هرنوع مراوده دیپلماتیک کفایت میکرد. ۲۹۰سرنشین آن که شامل ۴۶مسافر غیرایرانی و ۶۶کودک بودند، جان باختند؛ جنایتی که از نظر میزان تلفات انسانی، هفتمین جنایت مرگبار هوایی تاریخ است. اگرچه دولت آمریکا مبلغ 8/61میلیوندلار به خانوادههای قربانیان و همچنین ۷۰میلیوندلار برای خسارت ناشی از سقوط هواپیمای مسافربری پرداخت کرد، اما هرگز عذرخواهی صورت نگرفت، هیچکدام از خدمه ناو وینسنس تحت پیگرد قرار نگرفتند و حتی «ویلیام راجرز»، فرمانده ناو، مدال شجاعت بر سینه خود دید. 3 پس از پایان جنگ، باز هم نوبت به دموکراتها رسید که در کاخ سفید مستقر شوند. دولت سازندگی بهدنبال بهبود وضعیت سیاست خارجی ایران در جهان بود اما دوران کلینتون، همه را به یاد قانونمندشدن ضوابط تحریمهای آمریکایی علیه ایران میاندازد. 4 اتفاق دومخرداد و پیروزی سیدمحمد خاتمی، انتظار پدیدآمدن فصل نوینی از روابط را دور از ذهن نمیکرد. گفتوگوی رییسجمهور دوران اصلاحات با کریستین امانپور و شبکه سیانان، پیام دوستی مخابره کرده و در سوی
مقابل، مادلین آلبرایت، - بدون عذرخواهی- نقش سازمان جاسوسی آمریکا در سقوط دولت ملی مصدق و تداوم 26ساله دیکتاتوری پهلویدوم را تایید کرد. با این حال، فرصت این مقطع بهدلایل بسیاری که خارج از حوصله این نوشتار است، بدون تحول خاصی سپری شد و خاتمی در اجلاس مجمععمومی سازمانملل، بیتوجه به نشستن بیل کلینتون در پای سخنرانی او، در عکس یادگاری سران حاضر نشد تا مبادا ناگزیر به دستدادن به رییسجمهور آمریکا شود. در ادامه روند «یک در میان» زمامداری «بازها» و «کبوترها»، جورج واکربوش، جمهوریخواهان را به کاخسفید بازگرداند. حادثه 11سپتامبر، بهانه زلزله جهانی بود که لشکرکشی به افغانستان و عراق را برای «نئوکان»ها توجیه کرد. پس از این حادثه تروریستی، خاتمی در پیامی تاریخی که متن آن امروز هم میتواند درسهای بسیاری داشته باشد، به ملت آمریکا تسلیت گفت. تصمیم حمله به افغانستان برای شکار القاعده، اشتراک دیگر منافع میان ایران و آمریکا بود و جمهوریاسلامی بیمیل نبود کشور همسایه شرقی از سلطه طالبان و القاعده، خارج شود. اجلاس بن، اوج همکاری طرفین بود که ایران بهعنوان یکی از بازیگران مهم منطقهای با ایالاتمتحده بر سر موارد
مشخصی پیرامون افغانستان به توافق رسیدند. فرصتسوزی از نوع نئوکانها، به فاصله کوتاهی از این توافق خود را نشان داد. جورج بوشپسر در ادامه رفتارهای نسنجیده دیپلماتیک خود در نطق سالانه کنگره، ایران را در کنار عراق و کرهشمالی بهعنوان «محور شرارت» معرفی کرد تا همه رشتهها، پنبه شود. آمریکا قابلاعتماد نیست؛ این گزارهای بود که از ورای چنین تصمیماتی به اذهان میرسید. در سایه دیپلماسی موفق دولت اصلاحات، بوش و نئوکانها دستاویزی برای مواجهه نظامی با ایران نداشتند و عراق را نشانه رفتند. این بار هم میشد اشتراک منافع را دستاویز ارتباط قرار داد. مردم ایران کم از دست جفای صدام و ارتش بعث نکشیده بودند و هنوز خاک عراق، جولانگاه گروهک تروریستی منافقین بود. مذاکرات «کراکر- کاظمیقمی» سفرای ایران و ایالاتمتحده در عراق، نخستین تصویر رسمی مذاکرات مشترک را در قاب نشاند اما مشخص بود نمیتوان به بهبود شرایط میان دوکشور امیدوار بود. 4-پس از دورهای هشتساله که یکی از بدترین دورههای زمامداری در ایالاتمتحده است، باراک اوباما در رقابت درونی حزب دموکرات از «هیلاری» پیشی گرفت و در انتخابات هم «جان مککین»، جمهوریخواه را پشتسر
گذاشت. شعار «تغییر» سر داد و از امکان برقراری ارتباط با ایران سخن گفت. اما این سوی ماجرا، فضا متفاوت بود. دولت محمود احمدینژاد، چپترین مواضع را علیه آمریکا اتخاذ میکرد و از دیگرسو، «هوشنگ امیراحمدی» دلال چندسویه را به ایران دعوت میکرد. نامههای بیجواب احمدینژاد به اوباما و مواضع خاص وی در سیاست خارجی، تحریمهای کمنظیر شورایامنیت، اتحادیه اروپا، دولت و کنگره آمریکا را درپی داشت که همهوهمه با نقشآفرینی مهرههای دولت اوباما به شکل «هوشمند»، اقتصاد ایران را نشانه گرفت که اثرات سوء آن، شرایط دشواری را پیش روی ایران قرار داد. 5 اگر دموکراتها را دارای سیاستهای منعطفتر در باب دیپلماسی بدانیم، پیروزی حسن روحانی با تاکید بر تنشزدایی در سیاست خارجی، فرصتی تاریخی را پیش روی دوکشور قرار داده است؛ یکبار کلینتون دموکرات، این فرصت را با «خاتمی اصلاحطلب» از دست داد اما بهنظر میرسد اینبار طرفین، درک بهتری از شرایط دارند. اوباما پس از شکست دموکراتها در انتخابات میاندورهای کنگره و سنا، از بیاعتمادی نخبگان ایرانی نسبت به خود خبر داد و برخی حامیان ارتباط با ایالاتمتحده نیز مواضع و شعارهای تند علیه
آمریکا را سبب رفتارهای واکنشی این کشور میدانند. حالا که جمهوریخواهان با اکثریتیافتن در سنا و کنگره به فتح کاخسفید در انتخابات دوسال آینده میاندیشند، آیا میتوان به موقعیتشناسی ایالاتمتحده برای احترامگذاردن به حقوق قانونی ایرانیان در موضوع هستهای و توجه به حداکثر انعطاف صورتگرفته از سوی ایران در این پیچ تاریخی امیدوار بود؟
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.