|

فلسطین از وعده «بالفور» تا «یهودی‌سازی قدس»

دوم نوامبر سال1917 بود که بیانیه وعده «بالفور» منتشر و وعده ایجاد یک وطن برای قوم یهود در اراضی فلسطین را داد. این منشور مکمل توافقنامه سایکس- پیکو بود که خاورمیانه را بین دو دولت انگلستان و فرانسه تقسیم می‌کرد. با وجودی که وعده «بالفور» از این می‌گفت که تاسیس یک وطن یهودی نباید بر حقوق فلسطینی‌ها اثر بگذارد اما از آنجا که مقرر می‌کرد تاسیس این دولت یهودی باید در سرزمین صلح باشد به‌صورت طبیعی به ضرر ساکنان اصلی‌اش تمام می‌شد. پروژه تجزیه خاورمیانه عربی، با وعده تاسیس یک رژیم مبتنی بر شهرک‌سازی‌ها با همدیگر پیوند داشت. زیرا این دو پروژه با کمک نیروهای استعمارگر دو واقعیت را به‌دنبال داشت؛ یکی تشکیل یک پایگاه نظامی ثابت در قلب خاورمیانه که مانع حرکت و پیشرفت کل منطقه باشد و اصلی‌ترین ماموریتش تامین اهداف کسانی بود که این دولت را تشکیل دادند و دیگری اینکه چنین نظام عجیبی ماموریت می‌داشت تا از توافقنامه سایکس- پیکو محافظت کرده و اجازه ندهد دوباره منطقه به وحدت خود بازگشته یا هر برنامه دیگری را برای وحدت بتواند اجرایی و عملی کند. این همان چیزی بود که در عمل و در طول حدود یک قرن گذشته تحقق پیدا کرده است. از این‌رو مساله تشکیل یک نظام صهیونیستی در منطقه یک مساله صرفا فلسطینی نبوده و نیست بلکه یک مساله عربی و اسلامی بوده و در قلب کشورهای عربی حضور دارد. از این رو چنانکه از همان اوایل مطرح شد مساله فلسطین مهم‌ترین و محوری‌ترین مساله اعراب بوده است. اما کل شرایط داخلی، عربی و بین‌المللی، از همان زمان وعده «بالفور» تا مرحله کنونی نتوانسته است اجازه بدهد که یک برنامه عربی روشن و فراگیر برای ناکام‌گذاشتن این پروژه صهیونیستی به مرحله عمل برسد. رهبران سنتی فلسطین اعم از زمان شیوخ عشایر گرفته تاکنون درگیر همین نزاع هستند. بعدها کشورهای مشرق عربی به‌طور کلی تحت قبضه نیروهای استعماری قرار گرفتند؛ یعنی همان نیروهایی که پشت وعده «بالفور» حضور داشتند. شرایط بین‌المللی و به‌طور خاص تحولات جنگ جهانی دوم ازجمله کشتار یهودیان به دست نازی‌ها و تبلیغات گسترده رسانه‌ای نیز نقش مهمی در شکل‌گیری افکار عمومی جهان غرب به‌نفع یهودیان داشت و در کل از تاسیس یک رژیم برای قوم یهود حتی در زمینی که مالک آن نبودند، حمایت می‌شد. در این میان به‌مرور منطق اشغالگری هم کار را تمام کرد و غصب سرزمین‌های فلسطینی به یک واقعیت غیرقابل انکار تبدیل شد. ضعف کشورهای عرب‌زبان موجب شد تا رهبران این کشورها دل به حسن‌نیت هم‌پیمانان خود بسته و از آنها بخواهند جانب انصاف را گرفته و مواضعی عادلانه در قبال حقوق فلسطینی‌ها اتخاذ کنند. هنگامی که جنگ آزادی فلسطین در سال1948 شروع شد، اعراب بدون داشتن یک استراتژی مشخص جنگی وارد این نزاع شدند و حتی فرماندهی نبردهایشان را به یک نظامی انگلیسی دادند؛ در این جنگ رهبران عرب شکست خورده و نه‌تنها قادر به آزادی فلسطین نشدند بلکه حتی نتوانستند کم‌ترین حقوق فلسطینی‌ها را نیز تحقق بخشند. اعراب طی سال‌های گذشته جنگ‌های زیادی با اسراییل داشته‌اند که در بعضی شکست خورده و در بعضی دستاوردهای اندکی داشتند؛ اما فقدان یک استراتژی سیاسی درست موجب شده تا پروژه صهیونیست‌ها روزبه‌روز پیشرفت کند. بعد از جنگ بزرگ سال1973 که بزرگ‌ترین دولت‌های عربی در آن مشارکت داشتند به این نتیجه رسیدیم که «جنگ اکتبر آخرین جنگ است و 99درصد از برگ‌های برنده در دست دولت آمریکاست» معنای این برداشت آن بود که ما پیش از هرچیز دست از مقاومت در برابر اشغالگری کشیدیم و تنها به این دلخوش کردیم که رژیم صهیونیستی حقوق ما را بدهد. در سطح فلسطینی‌ها نیز باید گفت رهبرانشان به روند بعد از «جنگ اکتبر» پیوستند و وارد «خط سازش» شدند. آنها سیاست متوازنی نداشتند و نتوانستند میان مقاومت و سیاست؛ پیوندی درست برقرار کنند. حتی زمانی‌که انتفاضه قهرمانانه سنگ شروع شد که در تاریخ مبارزات فلسطینی یک حماسه درخشان بود، واکنش رهبری فلسطین حیرت‌آور و تلخ بود که تنها در صدور یک بیانیه خلاصه شد؛ بیانیه‌ای که به هیچ دردی نمی‌خورد. بدتر از آن، بیانیه سازمان آزادیبخش فلسطین بود که مشروعیت انتفاضه را زیر سوال برد. در طول این سال‌ها اسراییل به گسترش شهرک‌سازی‌های خود ادامه داد و یهودی‌سازی شهر بیت‌المقدس را تشدید کرد و هم‌اکنون نیز مشغول خوردن زمین‌های کرانه‌باختری است به‌گونه‌ای که دیگر هیچ حقی برای فلسطینی‌ها باقی نماند تا بتوان برسر آن گفت‌وگو کرد. البته باید اعتراف کرد که سستی در ماست نه در دشمن؛ نحوه برخورد ما با این نزاع، تابع برداشتی بود که از حرف‌های ظاهری دشمن داشتیم؛ بدون اینکه به اهداف پنهانش توجه کنیم. استراتژی خودمان را بر این اساس بنا کردیم. اما این برداشتی بود که تنها؛ نفع اسراییل را در نظر می‌گرفت و بیشتر موجب گمراهی خود آگاهی اعراب می‌شد. چنانکه در ابتدای این مقاله بیان شد مساله فلسطین قرار بود مرکز و محور همه مسایل اعراب باشد؛ مساله‌ای که پیشرفت یا ترقی اعراب و لغو توافقنامه سایکس- پیکو در گرو آن بود. از این زاویه اگر نگریسته شود روشن می‌شود که نزاع ما با دشمن صهیونیستی در بسیاری از ابعادش یک نزاع تمدنی و نزاع برسر توسعه و نوگرایی و به‌طور کلی نزاع برسر موجودیت است. اما لازمه همه اینها آن است که بین وعده «بالفور» که 97سال از آن می‌گذرد با توافقنامه «سایکس- پیکو» و برخوردهای قلدرمآبانه اسراییل و مظلومیت روزافزون فلسطینی‌ها، پیوند برقرار شود. هرگز، نمی‌توان در شکست برنامه صهیونیست‌ها پیشرفتی به دست آورد مگر با اعتباربخشیدن دوباره به خودآگاهی اعراب و شناخت ماهیت این نزاع؛ تا زمانی‌که این مساله تحقق پیدا نکرده باشد پروژه صهیونیستی همچنان رو به جلو می‌رود و آن وقت رویای آزادی فلسطین، تا ابد، رویا باقی خواهد ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.