|

لزوم ترویج علم از نگاهی دیگر

راهکاری برای دستیابی به صلح و توسعه پایدار

اسفندیار معتمدی . رییس اتحادیه انجمن‌های علمی-آموزشی معلمان فیزیک

آینده کاملا پیش‌ روی ماست. او وابسته به ماست؛ همه ما. وابسته به این است که ما و بسیاری از انسان‌های دیگر امروز، فردا و پس‌فردا چه می‌کنیم؟ از سوی دیگر آنچه ما می‌کنیم و خواهیم کرد، وابسته به اندیشه‌ها، خواسته‌ها، آرزوها و ترس‌های ماست. آینده وابسته به این است. کارل پوپر روز یکشنبه (18آبان‌) مراسم گشایش هفته ترویج علم در ایران در برج‌میلاد برگزار شد. یک‌هفته پیش از آن نیز در روز یکشنبه 11آبان به مناسبت روز جهانی علم، نشست تخصصی «کیفیت‌بخشی به آموزش علم، تضمین آینده پایدار برای همه» را که موضوع امسال روز جهانی علم برای صلح و توسعه است، در محل کمیسیون ملی برگزار کردند. هدف از برگزاری هفته ترویج علم و روز جهانی علم، بحث و تبادل‌نظر در مورد جنبه‌های مختلف آموزش علم در ایران و از آن جمله روش‌های آموزش علم، ترویج علم، عمومی‌کردن علم، مادام‌العمرکردن آموزش علم و هدف‌های آموزش علم است. برای هریک از بخش‌های فوق، مسایل و موانعی وجود دارد، آموزش علم در ایران با سخنرانی معلم، جزوه‌نویسی و بعد مطالعه کتاب‌های درسی (که مطالب و مفاهیم آن ترجمه‌ای از کتاب‌های درسی مغرب‌زمین بود)، آغاز شد و با وجود تلاش‌های فراوان که از همان آغاز کار صورت گرفت که برای مطالعه طبیعت باید به خود طبیعت مراجعه کرد و راه تحقیق را گشود و به گفتار و عمل گالیله توجه کرد، کمتر توجه می‌شد، هم‌اکنون نیز علوم‌تجربی، بدون ابزار کار و مشاهده در طبیعت تدریس می‌شود و آموخته‌ها فقط تا آنجا به کار می‌آیند که تحویل برگه امتحانی داده شوند و نمره‌ای گرفته‌ شود و مدرکی اخذ شود. تا کی به این روش ادامه دهیم، مشخص نیست. البته در این قسمت، استثناهایی هم وجود داشته و علم از راه عمل آموخته شده که نتایج آن، پیدایش نخبگانی در علم بوده است. ترویج علم و عمومی‌کردن آن همزمان با آموزش رسمی علم کم‌وبیش آغاز شد. این کار ابتدا از راه مطبوعات آغاز شد و ترجمه و نوشتن مقالات و کتاب‌های علمی به‌تدریج رواج یافت و حتی نوشته‌های تخصصی در هریک از رشته‌های علمی منتشر و بعدا به رسانه‌های صوتی و تصویری نیز کشانده‌ شده است. اما مشکل آن بود که در اینجا بیشتر مفاهیم علمی، اغلب مجزا از یکدیگر مورد بحث قرار می‌گرفت و کمتر به بینش علمی توجه می‌شد. همه این فعالیت‌ها به آن بینشی نینجامید که عموم مردم بپذیرند که خلقت براساس قوانین و اصولی منظم به‌وجود آمده و انسان می‌تواند از راه پژوهش، این قوانین و اصول را کشف کند و با آگاهی از آنها زندگی خویش را بهبود بخشد. ترویج علم در کشور اغلب بر پایه ذوق و علاقه افراد صورت می‌گرفت و کمتر متکی به نظامات حکومتی یا دسته‌ و گروه‌های اجتماعی بود و معمولا پس از آنکه مروج علم خسته و ناتوان می‌شد یا درمی‌گذشت، فعالیت‌های او متوقف می‌شد. خوشبختانه در چنددهه اخیر پیدایش بعضی از انجمن‌های علمی عمومی و تخصصی، امید تازه‌ای آفرید و سازمان‌های دولتی نیز با حمایت‌های خود بر فعالیت‌ این انجمن‌ها افزوده‌اند، به‌طوری‌ که می‌توان آینده‌ای را مجسم کرد که در آن عموم افراد جامعه از آگاهی‌های لازم و مهارت‌های زندگی برخوردار شوند. آموزش مادام‌العمر قرن‌ها پیش حکیم طوسی همگان را به یادگیری در سراسر عمر تشویق کرد و گفت: «ز گهواره تا گور دانش بجوی» البته در آن دوران بیشتر لذت یادگیری و رسیدن به دانایی موردنظر بود و فردوسی بزرگ برای عمق‌بخشیدن به زندگی مردم را به دانشجویی تشویق می‌کرد ولی برای آشنایی با راه‌ورسم زندگی، همان اطلاعات 20سال اول برای سراسر حیات فرد کافی بود. اما در دنیای جدید دایما روش‌ها، فناوری‌ها و تولیدات جدید به بازار زندگی عرضه می‌شود و کمی غافل‌شدن از جریان‌های روز، سبب جداشدن فرد از جامعه می‌شود. هرروز شاهد کشف جدید و اختراع تازه‌ای هستیم. اگر بخواهیم در جامعه زندگی کنیم، دایما باید خود را تازه کنیم و بخشی از ساعات شبانه‌روز خود را به مطالعه، دیدن و شنیدن تازه‌های تلویزیون و رادیو بگذرانیم. یکی از مهم‌ترین کار مدارس امروز آن است که روش‌های تازه‌شدن علوم را به دانش‌آموزان یاد و «چگونه یادگرفتن» را به آنها آموزش دهند. امروزه کمتر مدرسه‌ای در این راه فعالیت می‌کند و بیشتر وقت خود را صرف آن کرده که چگونه ذهن افراد را از اطلاعات فراوان و نامربوط پر کنند. علم و راه پیش رو اما به خود علم و فناوری‌های حاصل از آن بازگردیم، پیشرفت‌های دو، سه‌قرن اخیر در علم و فناوری، امیدهای فراوانی را همراه آورده بود، امید به روزی که به کمک علم و فناوری بتوانیم قحطی و گرسنگی، بیماری، فقر و جهل را از میان برداریم و آرمانشهری به‌وجود آوریم که هرکس بتواند در سلامت کامل از نعمت‌های هستی بهره گیرد و هرگز درد و غم نبیند و شاهد انحراف از راه راست نباشد. اما برخلاف آنچه می‌خواستیم، علم و فناوری بدبختی‌های تازه به همراه آورده است. کافی است یک‌روز به خبرهای رادیو و تلویزیون گوش دهیم یا یک روزنامه خبری را ورق بزنیم. اتومبیل‌هایی که فکر می‌کردیم ما را سریع‌تر و سالم‌تر به مقصد می‌رساند، اکنون آلودگی هوا را پدید آورده و مشکلاتی را برای تنفس شهروندان پدید آورده است. هواپیمایی که مسافرت را لذت‌بخش می‌کرد، اکنون وسیله انتقال میکروب ابولا از قاره‌ای به قاره دیگر شده و وحشت آفریده است. هرشب خبر از بمباران شهر‌ها و نابودشدن زندگی‌ها می‌شنویم. هریک از دولت‌ها که مهم‌ترین مسوولیت آنها آرامش‌بخشیدن به جامعه است، از پیشرفت و اختراعات سلاح‌های آتشین خود خبر می‌دهند. استفاده از پلاستیک که روزی امیدآفرین شده بود، ‌اکنون دردسر بزرگی برای جهان شده است. خاک و آب به کودهای شیمیایی آلوده ‌شده است در حالی که روزگاری فکر می‌کردیم این کودها موادغذایی را فراوان خواهد کرد و شکم گرسنگان سیر خواهد شد. آنچه علم و فناوری به‌وجود آورده تنها سلامت و آسایش‌خاطر و رفاه نبود، بلکه جنگ و نکبت نیز به بار آورده است. اینجاست که آینده‌پژوهان روند علم و فناوری را به زیان انسان دانسته و ندا در داده‌اند: «تخم یابیم و بکاریم ز نو/ آنچه کشتیم ز خجلت نتوان کرد درو» باید رشد علم و فناوری را به سوی برقراری «صلح و توسعه پایدار» جهان هدایت کنیم. باید جامعه را بیدار کنیم و همه تلاش‌ها را در جهت آگاه‌کردن عموم مردم به کار بریم. آموزش‌وپرورش را در جهتی جلو ببریم که مردم یاد بگیرند در دهکده جهانی باید با هم سازگار باشند. فاصله فقیر و غنی باید کاسته شود. علمی آموزش داده شود که بتواند توسعه ایجاد کند و بتواند رفاه عمومی به وجود آورد و جامعه را نه به سوی ویران‌شهر، بلکه آرمانشهر هدایت کند. دونشستی که یونسکو و انجمن ترویج علم با حضور مسوولان سازمان‌های علمی و آموزشی و متخصصان کشور در روزهای یکشنبه 11 و 18آبان برگزار کرد، پیام مهمی داشت. آن پیام این بود که باید علم و فناوری را در جهت «صلح و توسعه پایدار» به کار بریم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.