درباره لزوم و شیوههای ترویج علم در جامعه
همه مخاطب علمند، همه مروج علم
اکرم قدیمی . رییس انجمن ترویج علم ایران
افزودن روزی به نام ترویج علم به تقویم رسمی کشور اتفاق خجسته و مبارکی بود که مایه دلگرمی همه فعالان این عرصه است و امیدوارم با ثبت رسمی این روز در تقویم، مسوولان و همه اقشار مردم به اهمیت و نقش این روز بیشتر پی برده و از این پس شاهد تلاش بیشتر همگان و به ویژه رسانهها و همچنین نهادهای خصوصی و دولتی در ترویج علوم و ایفای نقش موثرتر آن در زندگی و جامعه باشیم. در همین زمینه چند نکته ضروری است که با مخاطبان در میان میگذارم. 1- پس از کنفرانس جهانی علوم در سال1999 میلادی، سازمان فرهنگی، علمی، آموزشی مللمتحد (یونسکو) و شورای بینالمللی علوم از سال2001 (1380)، دهمنوامبر برابر با 19آبان را بهعنوان «روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه» اعلام کردند. تاکید بر اهمیت بهکارگیری علوم در فرآیند توسعه کشورها و نیز کاهش شکاف میان علم و جامعه از اهداف این برنامه است و کوشش میشود توجه مردم را به اهمیت نقش علم در جهت پیشرفت جهان جلب کنند. یکی دیگر از اهداف روز جهانی علم، بهرهمندشدن آحاد مردم، بنا به تخصص و مهارت خود از این روز است. 2- فعالان عرصه ترویج علم و انجمن ترویج علم ایران، امسال در حالی به استقبال روز جهانی «علم
در خدمت صلح و توسعه» و برنامههای هفته ملی ترویج علم رفتند که با پیگیری دوساله انجمن، شورای فرهنگ عمومی در جلسه اخیر خود، ثبت روز جهانی «علم در خدمت صلح و توسعه» در مناسبتهای تقویم رسمی کشور را تصویب کرده بود. برای ثبت روز جهانی علم در تقویم رسمی کشور پیگیریهای فراوانی لازم بود. در ابتدا انجمن ترویج علم ایران، این موضوع را پیشنهاد و پیگیریهای گسترده مربوط به آن را آغاز کرد. این انجمن از سال1391 مکاتباتی را با وزارت علوم، شورای فرهنگ عمومی و سایر نهادهای ذیربط انجام داد و طی آن اهمیت این مناسبت و نقش ثبت آن در تقویم رسمی کشور را برای پیشبرد و همگانیسازی علوم تشریح کرد. ما طرح توجیهی این موضوع را با همفکری دوستان و همکاران خود در انجمن ترویج علم ایران نوشتیم که به تایید وزیر علوم نیز رسید. همه مستندات مربوطه را به شورای فرهنگ عمومی و شورایعالی انقلاب فرهنگی ارسال کردیم. همه این تلاشها نتیجه داد و ریاستجمهوری نیز آن را تایید کردند و در نهایت شورای فرهنگ عمومی شورایعالی انقلاب فرهنگی درج این مناسبت را در تقویم رسمی سال1394 تصویب کرد. 3- همانگونه که ذکر شد برای آنکه روزی را در تقویم رسمی به مناسبتی
اختصاص دهند، پیشنهادکننده باید با ارایه اسناد و مدارک مستدل و قوی و به بیانی شفاف اهمیت این رویداد را بیان کند. ما نیز در مستنداتی که ارسال کردیم به بیان اهمیت علم و نقش آن در زندگی و جامعه امروز پرداختیم و نقش گسترش و ترویج آن در جامعه به منظور آشنایی همگان با دستاوردهای علم را ذکر کردیم. هدف اصلی یونسکو از نامگذاری روزی به نام «علم در خدمت صلح و توسعه»، کاهش شکاف در نهادهای تولیدکننده علم و عموم جامعه است، چنین هدفی با ترویج علم قابلدستیابی است. به بیان دیگر مهمترین دلیل ما همخوانبودن اهداف این روز با اهداف انجمن ترویج علم بود. (البته طرح توجیهی ما شامل چندین بند بود که اسناد در انجمن موجود است.) 4- انجمن ترویج علم ایران بهعنوان نهادی غیردولتی، هیچگونه مسوولیت یا اختیاری در این زمینه ندارد، اما بهعنوان نهادی مردمی و غیردولتی در تلاش است تا با رویکردی همهجانبه، علم را در جامعه گسترش دهد. به همین دلیل از همکاری همه نهادها، سازمان و ارگانهای دولتی و غیردولتی که در این زمینه فعال هستند، استقبال میکند و آماده است تا تجربههای خود را در اختیار آنان قرار دهد یا از تجربهها و امکانات آنان استفاده کند.
5- به باور ما، ترویج علم وظیفه یا مسوولیت قشر خاصی نیست و به همین دلیل نباید مروجان علم یا مخاطبان آن را به افراد خاصی محدود کرد بلکه هرشخص یا نهادی که توان دارد میتواند در این روند شرکت کند و دانستههای خود را به دیگران انتقال دهد یا از علوم دیگران بهرهمند شود. ترویج علم باید در تمام دوران زندگی افراد جاری و اثرش در جایجای زندگی ما انسانها قابل مشاهده باشد. به باور ما ترویج علم یعنی سادهسازی علم تا همگان بتوانند با آن ارتباط برقرار کرده و از دستاوردهای آن استفاده کنند. در این حالت از فاصله بین علم و نهادهای علمی با مردم کاسته میشود و علم در جامعه گسترش مییابد. همه اقشار مردم، مخاطبان ترویج علم هستند. ترویج علم باید از دوران کودکی و از مهدکودکها آغاز شده و تا سالمندی ادامه پیدا کند. 6- اکنون که این روز در تقویم کشور ثبت شده است، انتظار میرود برنامههای ترویج علم در کشور مدونتر شده و با سرعت بیشتری، گسترش یابد. انجمن ترویج علم تاکنون در دوسال برنامههای ترویج علم را برگزار کرده و این سومین دوره این فعالیتها بود. انجمن هرسال تلاش کرده است که بر کمیت و بهویژه کیفیت این برنامههای ترویجی بیفزاید
تا اثرگذاریشان بیشتر شود. ما سعی کردیم در برنامههای خود همه اقشار جامعه را در نظر بگیریم. برای مثال در روز افتتاحیه سعی کردیم سیاستمداران و سیاستگذاران اجتماع را مخاطب قرار داده و توجه آنها را به اهمیت موضوع ترویج علم جلب کنیم. اما در روز دوم دانشگاهیان را مخاطب قرار داده و شیوههای نوین ترویج علم و همچنین برنامهریزی برای این کار را بررسی کردیم. در روزی دیگر مخاطبان ما عامه مردم هستند که در روز درهای باز، به دانشگاهها و مراکز آموزشی و پژوهشی میروند و از نزدیک با این مراکز و کارکردهای آنها و شیوه تحقیق و پژوهش آنان آشنا میشوند. به همین ترتیب ما در تعامل موثر و سازنده با صنایع، رسانهها و... هستیم. از طرفی دیگر اقشار یا گروههای خاص مانند معلمان، زنان، دانشجویان و... نیز گروههایی هستند که ما آنها را مدنظر قرار داده و برنامههای خاصی برای آنان داریم، هم از این لحاظ که دورههای آموزشی برای آنان برگزار کنیم یا آنکه از تجربه آنان برای گسترش علم در جامعه استفاده کنیم. در هفتهای که گذشت، ما چندین کارگاه و دوره آموزشی برگزار کردیم که جزییات آن در سایت انجمن (popscience.ir) قابلدسترسی است. 7- برنامههای
روز جهانی علم در ایران تا سهسال پیش اغلب به برگزاری یک نشست تخصصی در محل کمیسیون ملی یونسکو در تهران محدود بود، ولی از سال90 انجمن ترویج علم ایران با دعوت از سازمانها و افراد فعال در حوزه ترویج علم، حرکتی گسترده را برای بزرگداشت روز جهانی علم و گرامیداشت آن در قالب هفته ترویج علم آغاز کرد. 8- روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتی را برای موسسات علمی، دولتها، اجتماعات مدنی و دانشمندان فراهم میکند تا درباره صلح و توسعه (که از اساسیترین مفاهیم اجتماعی است)، به بحث و تبادلنظر بپردازند. در نگرش نوینی که یونسکو به آن اهتمام میورزد، صلح تنها به معنای نبود جنگ میان دولتها نیست، بلکه میتواند به معنای شرایط یک مدیریت ملی سازنده، حلوفصل اختلافات و ایجاد هماهنگی در روابط میان نهادهای مختلف یک جامعه باشد. بدیهی است جوامعی که از روش علمی سود میجویند، میتوانند منظری مشترک برای نگاه به جهان بیابند و تلاش و تاکید خود را بهجای اختلافها بر اشتراکها متمرکز کنند تا از این میان، شاید سرانجام صلح سر برآورد یا گسترش یابد. 9- بهرهمندی آحاد جامعه از ثمرات علم، فناوری و نوآوری، ایجاد بستر و فضای مناسب گفتمان
پیرامون تاثیر علم، فناوری و نوآوری بر زندگی روزمره مردم، ایجاد تمهیدات لازم برای بازدیدهای عمومی از موزههای علم کشور، معرفی پیشکسوتان و شخصیتهای علمی برجسته کشور، آشناکردن دانشآموزان با مهارتها و مشاغل علمی، بازدید عمومی از مراکز و نهادهای موثر در ایجاد تعامل بین علم، صلح و توسعه و معرفی برخی حوزههای علمی- پژوهشی جدید که موجب ارتقای کیفیت عمومی زندگی میشود، از جمله رئوس اهداف و برنامههای انجمن در بزرگداشت روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه است. 10- همانگونه که ذکر شد، انجمن ترویج همه توان خود را به کار میگیرد تا از استعداد و تجربه نهادهای دولتی و خصوصی و همچنین افراد حقیقی و حقوقی برای دستیابی به اهداف خود استفاده کند. یکی از برنامههای ما در این هفته نیز ایجاد ارتباط بین نهادهای مروج علم بود؛ ما امیدواریم برقراری چنین ارتباطهایی بتواند در درازمدت باعث تقویت و همافزایی تواناییهای این گروهها و در نتیجه افزایش بهرهوری شود. ما از سال گذشته برای تقویت انجمن چندینکارگروه تشکیل دادیم که یکی از آنان، معلمان مروج علم است. ما در راستای تقویت بنیانهای علمی معلمان (که در صف اول گسترش و ترویج علوم
قرار دارند)، دورههای آموزشی و کارگروههایی برای آنان برگزار میکنیم؛ در کارگروه زن و علم نیز برنامههایی را برای آنان در دست تدوین داریم. 11- یکی از راهکارهای ما برای تقویت انجمن و کارآیی آن، برقراری ارتباط با سازمانها و نهادهای جهانی است. برای مثال برنامههای امسال ما با همکاری دفتر منطقهای و کمیسیون ملی یونسکو در ایران برگزار شد. با توجه به اینکه یونسکو نهاد متولی این موضوع در جهان است، ما نیز در تلاش هستیم تا تعامل و ارتباط بیشتری با این نهاد داشته باشیم. 12- هرچند علم سابقه بسیاری دارد اما موضوع ترویج علم، نه در کشور ما و نه در کل دنیا، سابقه چندانی ندارد به همین دلیل باوجود آنکه ممکن است موضوع ترویج علم، موضوعی ساده و آسان بهنظر برسد، اما در واقع بسیار دشوار است، بهویژه آنکه هیچ نهاد یا سازمان دولتیای موظف به انجام چنین فعالیتهایی نیست. به همین دلیل ما برای آنکه بتوانیم مشکلات انجمن ترویج علم ایران را حل کنیم در تلاش هستیم سازمانها و نهادهایی را که فعالیتها و وظایفشان با ما همخوانی و سنخیت دارد، با اهمیت ترویج علم آشنا سازیم تا بتوانیم از همکاریها و توانمندیهای آنان نیز استفاده کنیم. یکی
از مهمترین فعالیتهای ما در این هفته نیز جلب مشارکت چنین نهادهایی است. یکی از مهمترین مشکلات ما این است که ترویج علم اهمیت و نقش بسیاری در ساختن آینده جامعه دارد، اما باوجود همه اینها در اسناد بالادستی کشور، ذکری از آن به میان نیامده است. ما همچنان امیدواریم که در آینده بتوانیم باز هم گامهای بزرگتری برای تحقق اهداف انجمن برداریم. دستیابی به چنین هدفی، هرچند بسیار دشوار است، اما ما امیدواریم با طرح اهمیت آن برای مسوولان، دانشگاهیان، رسانهها و دیگر اقشار بتوانیم به چشماندازهای تعریفشده، برسیم. 13- ترویج علم موضوعی است به گستردگی جامعه. اهمیت ترویج علم هرروز و همهجا احساس میشود. به همین دلیل ما در طول سال در این راستا فعالیت میکنیم. برخی از دوستان و همکاران در سالهای گذشته به ما انتقاد کردند که انجمن در طول سال فعالیتی ندارد و فقط در هفته ترویج علم فعالیت میکند، اما اینجانب بهعنوان کسی که از نزدیک در جریان فعالیتهای این انجمن و تلاشهای همکاران خود هستم، تاکید میکنم انجمن ترویج علم در تمام طول سال فعال است، اما در این هفته نتیجه دستاوردها و تلاشهای خود را عرضه میکند، در واقع هدف از برگزاری
مراسم هفته ترویج علم، پررنگتر کردن نقش ترویج علم است. به بیان دیگر ما از یک فرصت بینالمللی استفاده کردیم تا موضوع ترویج علم در سطح عموم مردم مطرح و در نتیجه شکاف بین علم و جامعه کمتر شود. اما همه کارگروههای ما برنامههای دقیق و مدونی دارند که به شکل مرتب آن را اجرا میکنند و ما امیدواریم در سالهای آینده نیز این فعالیتها گستردهتر و بهویژه کیفیتر شود. 14- یکی از ارکان ترویج علم در جامعه رسانهها هستند، به بیان دیگر بدون وجود رسانهها، ترویج علم امکان ندارد. ما امیدواریم همه به موضوع ترویج علم کمک کنند و بهویژه رسانهها نقش پررنگتری داشته باشند. ما امیدواریم همه خود را در موضوع ترویج علم سهیم بدانند و گمان نکنند که ترویج علم موضوعی است که فقط وظیفه انجمن ترویج علم است بلکه این عرصه بسیار گسترده است و همه میتوانند در آن نقشآفرین باشند. ما امیدوارم هر شخص و نهادی در حوزه فعالیت خود بتواند اهمیت علم را به مخاطبان خود یادآور شده و در عرضه ترویج علم گام بردارد. 15- در پایان امیدوارم همه مسوولان، بهویژه مسوولان حوزه فرهنگ و آموزش به اهمیت این موضوع بیشتر توجه کنند. برای مثال تا زمانیکه در نگاه ما
اهمیت مجلات علمی-ترویجی از اهمیت مجلات علمی-پژوهشی کمتر باشد، افراد کمتری رغبت میکنند که در این حوزه فعالیت کنند و در نتیجه موضوع ترویج علم با دشواری روبهرو میشود. اگر ما برای نگارش مقاله در مجلات علمی-ترویجی نیز امتیاز مناسبی در نظر بگیریم، میتوانیم سریعتر به اهداف ترویج علم دست پیدا کنیم به ویژه آنکه اگر بهیاد بیاوریم نگارش مقاله برای عموم بسیار دشوارتر از نوشتن مقالههای علمی برای همگان است. امیدوارم در آینده دانشگاهیان ما به اهمیت موضوع بیشتر توجه کرده و سادهنویسی را مدنظر قرار دهند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.