وظیفه ترویج علم بر عهده کیست؟
بذری برای فردا بکاریم
سیروس برزو .روزنامهنگار علم و پیشگام ترویج دانش فضانوردی
امروزه همه کارشناسان معتقدند ترویج علم بهعنوان یک کار راهبردی برای توسعه علم در کشورها لازم است و چنانچه کشوری نتواند در این زمینه فعالیت مناسبی داشته باشد، نخواهد توانست زمینههای مساعد رشد علمی و فنی را برای دهههای بعدی خود فراهم آورد. آگاهیدادن به مردم، علاقهمندکردن آنها به موضوعهای علمی و از آن مهمتر، ترویج دانش در بین نوجوانان و جوانان، از مواردی است که باید سرلوحه کار رسانههای گروهی و دستگاههای ذیربط قرار گیرد؛ زیرا از یکسو مردم باید با مقولات علمی آشنا شوند و با استفاده از این آگاهی، راه امروز و فردای خود را بهطور صحیح انتخاب کنند، فریب علمنماییها و اطلاعات غلط را نخورند و آمادگی لازم برای پرداخت هزینه ساختن فردای کشور را پیدا کنند و از سوی دیگر دانشآموزان بتوانند با دیدگاهی منطبق بر واقعیت، تحصیل در رشتههای مختلف را انتخاب کنند و برای برداشتن گامهای لازم در دهههای بعدی آماده شوند. با نگاهی گذرا به دکههای روزنامهفروشی میبینیم که متاسفانه در برابر دهها و صدها نشریه زرد در زمینههای مختلف، از هنری گرفته تا ورزشی، تعداد نشریات علمی ما بسیار ناچیز هستند و حتی نشریات ترویجی در
زمینه علمی نیز بهدلیل بار سنگین هزینههای نشر، نمیتوانند کمر راست کنند و همین اندک ماهنامههای علمی- ترویجی، از حمایتهای لازم توسط سازمانهای دولتی محروم هستند. ترویج دانش در بین نوجوانان و جوانان سالهاست که بدون داشتن هزینهای برای دستگاههای دولتی، توسط انجمنهای علمی مردمی و رسانههایی مانند وبلاگها و دیگر شبکههای اجتماعی صورت میگیرد؛ برای مثال در زمینههای اخترشناسی و فناوری فضایی، انجمن و کانونهای کوچک و بزرگ نجومی توسط عدهای از جوانان علاقهمند در شهرهای مختلف بهوجود آمده که باوجود بیمهری ارگانهایی که باید حامی آنها باشند، فعالانه کار میکنند. البته این فعالیتها در برخی موارد با دلایلی که ذکر همه آنها باعث اطاله کلام است، به نقطه مثبتی ختم نمیشود؛ برای مثال در برخی موارد در اینترنت شاهد پخش خبرهای شبهعلمی هستیم که پایه علمی ندارند و بهسرعت نیز با رونویسی در سایت و وبلاگهای دیگر پخش میشوند. متاسفانه در بین دستگاههای دولتی و شبهدولتی، شاهد نوعی بیتفاوتی و حتی در مواردی حرکتهایی منفی و معکوس در زمینه ترویج علم هستیم؛ برای مثال رسانهای مثل صداوسیما همانند تاجری عمل میکند که
برای خرج و دخلش، چرتکه میاندازد و برای درآمد حاصل از پخش آگهیهای بازرگانی، حاضر است برای برنامهها و سریالهایی که تاثیر فرهنگیشان در حد یک تلنگر هم نیست (حتی در برخی موارد بدآموز نیز هستند)، هزینه کند اما برنامههای علمی - ترویجی این دستگاه، بهدلیل نداشتن آگهیهای بازرگانی، بسیار ناچیز است. در نظام آموزش و پرورش ما نیز ترویج علم به فراموشی سپرده شده است. در زمانهای که در کشورهای دیگر، گردشهای علمی، بازدید از نمایشگاهها و موزهها، برنامههایی همچون دعوت از سخنران علمی و دانشمندان و...، یک اصل آموزشی پذیرفته شده است، چنین فعالیتهایی در مدارس و آموزشگاههای ما محلی از اعراب ندارد و به آنها اهمیت نمیدهند. باز هم در زمینه رشته مورد علاقه خودم مثالی میزنم. سالهاست که مدارس و آموزشگاههای ما، پرونده ترویج فضانوردی را کنار گذاشته و فراموش کردهاند. حتی غرش افتخارآفرین ماهوارهبرهای ایران که خواب را بر چشم دشمنان این مملکت حرام کرد، نتوانست مسوولان برنامهریز را در این وزارتخانه از خواب غفلت بیدار کند تا برای آمادهسازی ذهن کودکان و نوجوانان امروز (که کارشناسان فردای این مملکت هستند)، برنامهریزی کرده
و در کتابهای درسی مطالبی ترویجی-آموزشی در جهت آشناسازی آنها با فناوری فضایی بگنجانند و آنان را به سمت تحصیل در این رشته هدایت کنند. دستگاههای دیگر دولتی و شبهدولتی نیز رویهای مشابه دارند و از کارهای ترویجی غافلند و اگر هم کاری انجام میدهند، تشریفاتی و در چارچوب روزهایی است که در تقویم رسمی به امری اختصاص یافته است، گویی قبل و بعد از آن روز یا هفته، ترویج علم بهایی ندارد، در صورتی که هریک از نهادها و ارگانهای دولتی، در چارچوب کاری که برعهده آنهاست، باید عهدهدار گوشهای از ترویج علم باشند. این بلیه متاسفانه دامن تشکیلاتی مانند انجمن ترویج علم را هم گرفته و انجمنی که باید حضوری فعالانه داشته باشد، تنها به برگزاری مراسمی سالانه اکتفا میکند و حتی برنامهای برای بهرهگیری از تواناییهای افرادی که به دریافت جایزه این انجمن سرفراز شدهاند، ندارد در صورتی که این افراد میتوانند و باید بهعنوان سپاس از زحمات این انجمن، حداقل طی سال بعد از انتخاب، کارهای ترویجی گستردهای را با همکاری انجمن ترویج علم به انجام برسانند. متاسفانه در برخی موارد شاهد هستیم نهادهای دولتی، به اتکای بودجههایی که در اختیار دارند،
کارهایی تشریفاتی در زمینه ترویج علم انجام میدهند که یا بیثمرند یا سودی اندک دارند. بهطور مثال چندی پیش اعلام شد دومین دوره ارتقا، همافزایی و آموزش خبرنگاران علم و فناوری توسط معاونت علمی و فناوری ریاستجمهوری برگزار شد. افراد صاحب صلاحیت برای تدریس در این دورهها مشخص هستند و تا جایی که من مطلع هستم، هیچیک از آنها در این امر شرکت نداشتند و ظاهرا از استادان دانشکدههای روزنامهنگاری استفاده شده که گرچه هریک در زمینه روزنامهنگاری، خود جایگاه ارزشمندی دارند، اما در زمینه علم و فناوری تخصصی ندارند. وزارتخانههایی مانند بهداشت، درمان و آموزش پزشکی، ارتباطات و فناوری اطلاعات، نیرو، نفت، صنایع و معادن و امثال آنها یا ارگان و سازمانهایی همچون سازمان فضایی ایران، حفاظت محیطزیست، انرژی اتمی و... آیا وظیفه ترویجی خود را انجام میدهند؟ بهنظر من، تنها نهاد دولتیای که در زمینه ترویج و توسعه علم چندسالی است فعالانه وارد عمل شده، وزارت آموزشعالی است که با دادن مجوز و دایرکردن موسسات آموزشعالی غیردولتی و نیمهدولتی، باعث جذب صدها دیپلمه شده است. بیشتر این افراد تنها با دیدن آموزشهای سطحی در رشتههای مختلف،
از جمله رشتههای علمی، به جمع بیکاران کشور اضافه میشوند و تا چندسال دیگر، هزارانجوان صاحب مدرک کارشناسی در رشتههای مختلف علمی خواهیم داشت که بهعنوان راننده آژانس و تاکسی، کارگر چلوکبابی، پیک موتوری و... در سطح جامعه پراکنده خواهند شد و به اینترتیب بهطور خودکار، علم در گوشه و زوایای مختلف کشور پخش میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.