دستاوردهای ترویج علم
درسهایی که باید بیاموزیم
شهرزاد حسینی واجارگاه . پژوهشگر پسادکترا در دانشگاه کمبریج، انگلیس
نگاهی گذرا به هدف سازمان آموزشی، علمی و فرهنگی مللمتحد (یونسکو) از نامگذاری روز ۱۰نوامبر (19آبان) هرسال به نام روز ترویج علم برای صلح و توسعه، اهمیت موضوع عمومیسازی مقوله علم یا به بیان دیگر، افزایش سطح آگاهی و فرهنگ عمومی درباره نقش علم در زندگی روزمره را خاطرنشان میکند. ترویج فرهنگ علاقه به علم، یادگیری و افزایش آگاهی عمومی از نقش علم در زندگی، مانند هر مقوله فرهنگی دیگری نیاز به برنامهریزی و آموزش دارد. مهمترین اصل در این برنامهریزی، علاوه بر نگاهی بنیادی، ضرورت توجه به تداوم فعالیتهاست. لازم است متولیان فرهنگی متوجه باشند که ایجاد فرهنگ توجه به علم در جامعه، یک فرآیند بلندمدت است که یکشبه بهدست نمیآید. اینکه هر سال در سالگرد پاسداشت روز جهانی ترویج علم، سمینارها و سخنرانیهایی برگزار شود و متخصصان بحثهای تخصصی در مورد علم داشته باشند، هرچند مهم است ولی کمکی چندانی به عمومیسازی علم در جامعه نمیکند. نگاهی به الگوهای موفق در کشورهای توسعهیافته نشان میدهد که در این کشورها، مراکز علمی و دانشگاهها خود را موظف میدانند که آگاهی عمومی در مورد علم و نقش آن در زندگی بشر
امروزی را بهطور عام و دستاوردهای علمی خود را بهطورخاص افزایش دهند. دانشگاه کمبریج انگلیس به عنوان یکی از سهدانشگاه برتر دنیا با داشتن 90برنده جایزه نوبل و هشتجایزه معتبر فیلدز در ریاضیات، یکی از نمونههای موفق در برقراری ارتباطات مردمی بهشمار میرود. در این دانشگاه، اداره امور خارجی و ارتباطات، وظیفه برقراری ارتباطات مردمی و اطلاعرسانی را برعهد دارد. از جمله وظایف و فعالیتهای این اداره که برعهده گروه روابطعمومی آن است، میتوان از برگزاری جشنواره علم کمبریج، جشنواره ایدهها و روز «درهای باز» در کمبریج نام برد. در جشنواره علم کمبریج که یکی از چندین جشنواره علمی است که در انگلیس برگزار میشود و بازتاب وسیعی در رسانههای ارتباط جمعی دارد، علاوه بر سخنرانیهای علمی الهامبخش و مناظرات علمی داغ، فعالیتهای علمی برای گروههای سنی مختلفی برگزار میشود. سطح این سخنرانی و مباحثات برای استفاده عمومی تنظیم میشوند و شرکت در این برنامه برای عموم آزاد و اغلب بدون هزینه است. در فعالیتهای این جشنواره، موضوعات وسیعی از فیزیک و اخترشناسی گرفته تا علوم زیستی و زمینشناسی مد نظر قرار میگیرد. منابع
انسانی این فعالیتها هم، اغلب استادان دانشگاه و دانشجویان هستند که به صورت داوطلبانه سعی میکنند در زمینه تخصصی خود، برای عموم صحبت کنند یا فعالیتهای علمی در زمینه علوم مختلف برای کودکان و نوجوانان ترتیب دهند. در جشنواره ایدهها نیز، مجموعه متنوعی از فعالیتهای نمایشی خلاقانه، سخنرانی و نمایش فیلم در زمینه علوم اجتماعی و انسانی و هنر برگزار میشود. این فعالیتها ضمن افزایش سطح آگاهی عمومی در زمینههای مختلف علمی، فرصتی است مغتنم برای کسب تجربه گرانبهای جذب مخاطب عمومی توسط دانشگاهیان و پژوهشگران. علاوه بر این، بهدلیل اهمیت این موضوع و با هدف ایجاد آمادگی در پژوهشگران برای فعالیتهای این جشنواره، مباحثه و مصاحبه در رادیو و تلویزیون یا انتشار مطلب در نشریات عمومی، دانشگاه در طول سال و در چندین نوبت، دورههای آموزشی ویژهای برای ارایه مطالب تخصصی به مخاطب عمومی برگزار میکند. فعالیتهای اجتماعی این دانشگاه تنها به برگزاری این جشنواره محدود نمیشود؛ برای مثال دانشکده فیزیک این دانشگاه هرسال برنامه چندروزهای را با عنوان «فیزیک در کار» برگزار میکند که مخاطبان این برنامه، نوجوانان 14تا16ساله هستند و
در آن نمونههای بسیاری از آزمایشهای ساده فیزیکی که اهمیت علم فیزیک را در زندگی روزمره و جهان واقعی نشان میدهد، در حضور این دانشآموزان انجام میشود. هدف این برنامه، ارتباط مستقیم بین محققان فعال در زمینه فیزیک و پژوهشگران بالقوه آینده (دانشآموزان) است. بررسی نحوه ارتباط دانشگاهها و بدنه اجتماعی در ایران، نشان میدهد که متاسفانه برنامه مدونی در این زمینه وجود ندارد. به عنوان مثال، اولین خاطره ورود به محوطه دانشگاهها برای اکثر دانشآموزان کشور ما، شرکت در آزمون کنکور یا ثبتنام در دانشگاه است؛ در حالی که در بسیاری از کشورهای پیشرفته، دانشگاهها روزی یا روزهایی را به عنوان روز «درهای باز» معرفی میکنند و در این روزها، دانشآموزان دبیرستانی همراه خانوادههای خود وارد محوطه دانشگاه شده و با فعالیتهای علمی، فرهنگی، هنری و امکانات پژوهشی و رفاهی آن بیشتر آشنا میشوند. چنین بازدیدهایی نهتنها برای ایجاد انگیزه در دانشآموزان برای یادگیری دانش مهم است، بلکه باعث میشود آنان با امکانات دانشگاه بالقوهای که ممکن است در سال یا سالهای بعدی، خانه علمی و آموزشیشان شود، بیشتر آشنا شوند و آگاهانه به
انتخاب رشته و دانشگاه بپردازند. افزایش سطح آگاهی اجتماعی در مورد علم و دانش و نقش آن در زندگی، موجب افزایش انگیزه در کودکان و نوجوانان برای فراگیری علوم مختلف میشود، زمینه را برای کشف استعداد آنها توسط خانوادهها و سیستمهای آموزشی فراهم میکند، خلاقیت را در افراد پرورش داده و در نهایت موجب ایجاد فضای لازم برای رشد محققان و دانشمندان آینده میشود. بدیهی است فرآیند افزایش سطح آگاهی عمومی جامعه در مورد نقش علم، نیازمند توجه درخور مسوولان و متولیان علمی و فرهنگی کشور به این موضوع، در کنار فرآهمآوردن امکانات و زمینههای لازم است، اما باید توجه کرد که این مقوله، موضوعی از بالا به پایین نیست که فقط با تصویب قوانین یا ایجاد ادارات مربوطه در دانشگاهها و مراکز علمی و برگزاری سمینارها به نتیجه برسد. بلکه خانوادهها، معلمان، استادان و دانشجویان نیز باید خود را موظف بدانند تا نقش خود را در این حرکت عمومی به خوبی ایفا کنند. بهعنوان مثال، خانوادهها میتوانند در سنینی که کودکان، بیشترین توان یادگیری را در خانه و خانواده دارند (سنین دو تا ششسالگی)، با بردن کودکان به کتابخانهها، موزهها و پارکهای علمی و
فناوری، ضمن ایجاد زمینه کشف علاقه و استعداد کودک، یادگیری و توجه به نقش دانش را در کودکان تقویت کنند. از طرف دیگر استادان و پژوهشگران هم میتوانند با ایجاد نشریاتی، موضوعات علمی روز دنیا و دستاوردهای تحقیقاتی خود را با زبانی قابل درک برای جامعه توضیح دهند. به علاوه محیطهای علمی و پژوهشی میتوانند بخشی از بودجههای تحقیقاتی خود را صرف آموزش عمومی و اطلاعرسانی در زمینه پژوهش خود به جامعه کنند. گشودن در دانشگاهها و مراکز علمی به روی دانشآموزان در سنین مختلف آموزشی و برگزاری کارگاه حین بازدیدهای علمی، هزینه مالی چندانی برای دانشگاهها و مراکز علمی ندارد، اما محصول بلندمدت آن نهتنها بسیار باارزش است بلکه سود سرشاری را نصیب جامعه خواهد کرد. دانشجویان نیز میتوانند به عنوان نیروی انسانی داوطلب، در این فرآیند نقشآفرینی کنند. لازم است همه ما دانشگاهیان که در مراکز علمی و پژوهشی فعالیت میکنیم، نگاهی دوراندیشانه به مقوله ارتباط مردمی برای توسعه علمی جامعه داشته باشیم و بدانیم کمترین کاری که میتوان بهعنوان قدرشناسی در مقابل جامعهای که بستر لازم را برای فعالیتهای علمی، آموزشی و پژوهشی فراهم
کرده و هزینههای آن را پرداخته و میپردازد، این است که در جهت بالابردن سطح عمومی درک علم و دانش همان جامعه تلاش کنیم. در بسیاری از دانشگاههای برتر دنیا، معیار انتخاب استادان برای استخدام یا دانشجویان برای ادامه تحصیل در مقاطع کارشناسیارشد و دکترا، علاوه بر داشتن کارنامه موفق علمی، آموزشی، پژوهشی و کیفیت و کمیت انتشار مقالات، شرکت در فعالیتهای داوطلبانه از جمله گسترش همگانی علم نیز هست. نباید فراموش کنیم موفقیت کارهای علمی و پژوهشی در گرو عملکرد درست همه حلقههای زنجیره فعال در عرصه تولید علم است که از متولیان آموزش و پژوهش، استادان و معلمان، دانشجویان و دانشآموزان و تکتک افراد جامعه تشکیل شده است. این حلقهها همگی به هم وابسته هستند و از همدیگر منتفع میشوند و به هم سود میرسانند. مسوولان اجرایی و قانونگذاری با ایجاد زمینههای قانونی، سرمایهگذاری و از همه مهمتر ارزشگذاری به مقوله افزایش سطح آگاهی علمی جامعه، زمینه را برای پیشرفتهای دانشبنیان و در نتیجه رشد علمی و اقتصادی کشور ایجاد میکنند. استادان و محققان با ایجاد رابطه تنگاتنگ با جامعه، ضمن ادای دین به جامعه، زمینه همکاری، مشاوره و
انگیزهبخشی علمی در اجتماع را تقویت میکنند. دانشجویان نیز با کمک در این فرآیند در تربیت محققان و دانشمندان آینده میهنمان، نقش مهمی ایفا میکنند. به علاوه، افراد جامعهای که سطح آگاهی عمومی آنان در مورد نقش علم در زندگی روزمره بالا رفته، نقش فعالتری در پیشرفت علمی و آموزشی کشور بازی میکنند که از آن جمله میتوان به سرمایهگذاری افراد جامعه در تحقیقات عملی (چه از طریق کمکهای نوعدوستانه و چه از طریق سرمایهگذاری روی ایدههایی با قابلیت تجاریشدن)، اشاره کرد. اعطای بورسهای تحصیلی برای تامین هزینه دانشآموزان مستعد توسط افراد متمول، کارخانجات و صنایع یا برپایی بازارچههای خیریه برای کمک به تحقیقات سرطان از جمله نمونههای موفق مشارکت اجتماعی در تامین هزینههای علمی است که در بسیاری از کشورهای پیشرفته دنیا مشاهده میشود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.