|

در حاشیه فیلم «ماهی و گربه»

شکوه از جدایی‌ها

کورش جاهد

شهرام مکری از ساخت فیلم کوتاه به سینمای حرفه‌ای راه پیدا کرده است. این، تفاوت اصلی این فیلمساز با بسیاری از سینماگران دوران ماست؛ حال و هوا و فضاسازی فیلم از ابتدا با نوعی رمزگونگی وهم‌آلود، بیننده را تحت تاثیر قرار می‌دهد و از همان تصاویر ابتدایی، شما را با خود همراه می‌کند که حال‌وهوای مه‌گرفته شمال کشور، دریاچه و جنگل آن حوالی و همچنین رفتار مرموز شخصیت اصلی (بابک کریمی)، به این وهم‌زدگی کمک دوچندان می‌کند. حضور این خودآگاهی از پیش تعیین‌شده که قرار است به دیدن فیلمی بروید که سرتاسر از ابتدا تا انتها یک پلان طولانی (Long Take) است، بیش از هرچیز در پس ذهن، شما را به جلو میراند و چون به‌هرحال با فیلمی ساخته شده و روی پرده مواجه هستید، از پیش هم اطمینان دارید که تصویر قطعا در میانه راه بنا بر قولی نانوشته و از پیش شنیده‌شده قطع نخواهد شد! ... این مساله خود یکی از پارامترهای ارتباط با فیلم‌هایی از این‌دست و مشخصا «ماهی و گربه» به‌عنوان نمونه‌ای منحصربه‌فرد است؛ انتظاری هیجان‌انگیز که از قبل باید برایتان جالب باشد که گذشته از شناختی که از کارگردانش دارید، در ضمن با فیلمی بدون قطع (بدون کات) هم مواجه هستید. اما کم‌کم با حضوریافتن شخصیت‌های بیشتر در جلو مسیر حرکت دوربین و حرف‌هایی که در تعریف وضعیت خودشان می‌زنند، کم‌کم موضوع اصلی یعنی بدون کات‌بودن فیلم کم‌رنگ‌تر شده و با شنیدن گفتارهای ذهنی یا دوطرفه شخصیت‌ها، کم‌کم وارد ماجرا و داستان فیلم هم می‌شویم؛ ماجرای دانشجویان باادب و سربه‌زیر و در عین‌حال خوش‌سروزبانی که حرف‌هایی پراکنده از مسایل و موضوعات بین خودشان می‌زنند که بیش از هرچیز حال‌وهوای کلی رابطه‌های این گروه سنی را معرفی می‌کند. هرچند چیز زیادی از اندیشه و اهداف مهم‌شان در زندگی به بیننده منتقل نمی‌کنند که شاید خصلت عمومی فیلم‌های مربوط به جوانان در سال‌های اخیر سینمای ایران باشد. بلکه حرف‌های دانشجویان در این فیلم تا حدی بیانگر نوعی سردرگمی بی‌هدف یا همان «ابزوردیسم» معروف است که کمابیش به همان سیالیت در بین شخصیت‌های جوان این فیلم نیز جریان دارد؛ جوانانی که هرچند ظاهرا قرار است تا به‌گونه‌ای نمادین به هواکردن بادبادک‌هایشان بپردازند، اما گویی این هدف غایی زندگی‌شان است و در عین‌حال سخن چندانی هم از اهداف زندگی اجتماعی‌شان به‌عنوان دانشجو به زبان نمی‌آورند. جالب اینکه یکی از شخصیت‌های جوان فیلم خیلی سریع و نامفهوم سخن از کنسرت «وودستاک» به زبان می‌آورد که شنونده این دیالوگ را به کنسرت‌های اعتراض‌آمیز گروه‌های موسیقی راک در سال1969 در محلی به همین نام در ایالات‌متحده ارجاع می‌دهد (که در اعتراض به جنگ ویتنام طی چندین‌شبانه‌روز به اجرای کنسرت برای خیل عظیم جوانان پرداختند.) اما به‌هرحال سمت‌گیری‌های سیاسی و اجتماعی این جوانان دانشجو، همچنان تا پایان فیلم در سیطره نشانه و استعاره باقی می‌ماند. از سوی دیگر، قرار است ضمن بازی با مسیر غیرمتداول در سینمای داستانگو و برخورد غیرخطی فیلمساز با مساله زمان و اصل «عدم قطعیت» در نگاه به جهان که در فیلم قبلی (اشکان و انگشترمتبرک) تجربه کرده و البته از فیلم‌های موردعلاقه‌اش (نظیر: Memento ساخته کریستوفر نولان) الهام گرفته، در این اثر نیز به‌گونه‌ای متفاوت‌تر بازسازی شود. از این منظر است که تجربه جدید و جالب سینمایی شهرام مکری در سینمای ایران، از لحاظ «لانگ تیک» ساختن فیلمش، با تجربه‌های قبلی گسست زمان خطی پیوند می‌خورد. رئالیسمی که خود فیلمساز معتقد است تا از طریق تک‌پلان‌بودن فیلم درصدد رسیدن به آن است، قرار است در نقطه‌ای نامعلوم به «فراروانشناختی»بودن مفهوم زمان جاری در روایت فیلم، پیوندی ذهنی بخورد. در واقع اتفاقی که در فیلم‌هایی مانند Memento کریستوفر نولان و تجربه قبلی خود فیلمساز، از طریق کات‌های متعدد و تقطیع‌های مکرر، زمان‌های مختلف و متوازی را به هم پیوند می‌داد، در اثر حاضر بیشتر با دنبال‌شدن حضورهای دونفره شخصیت‌ها و دیالوگ‌هایشان توسط دوربین محمود کلاری و پسرش و از طریق بازگشت دوباره به این «دونفره‌ها» در موقعیت‌های بعدی و در ادامه فیلم با «همان پلان اول و آخر» چندین و چندبار دنبال می‌شود. واقعیت این است که با دیدن تجربه‌های قبلی سکانس پلان در فیلمسازان کوتاه و بلند (مثلا در فیلم قاعده تصادف ساخته: بهنام بهزادی) این احساس را داشتم که آنچه به وضوح به چشم می‌آید، این است، که بسیاری از جنبه‌های روایت فیلم که جا داشت تا مطابق رسومات همیشگی سینمای داستانگو، پرداخت و پیچ‌وتاب روایی و تصویری بیشتری در آنها شکل بگیرد، به واقع به‌نفع «تک‌پلانی»بودن فیلم یا «سکانس پلان»بودن فیلم دچار پرداخت کم‌رنگ‌تری شده‌اند. اشاره تلویحی به فیلم «درباره الی» که از زبان یکی از بازیگرها با نام دیگر «درباره مارال» خوانده می‌شود، اشاره‌ای معنی‌دار است که هم عامل مخاطره‌انگیز دریا و آب (در اینجا دریاچه به شکل معنی‌داری آرام و بدون موج است) و حضور چنددانشجوی جوان سرخوش در حال گذراندن اوقات فراغت در کنار آن و همچنین گم‌شدن مرموز و مرگبار دختر یا دخترانی جوان را هردو فیلم به‌طور مشترک دارند. با این فرق بزرگ که اگرچه «درباره الی» سعی دارد تا با تقطیع (کات)‌های بی‌شمار و پی‌درپی نماها به یکدیگر، بیننده را به حال‌وهوای پرالتهاب خودش بکشاند، گویا اینجا و در این اثر، شهرام مکری از طریق حذف کامل تقطیع، سعی دارد تا بیننده را به دام «رئالیسم جادویی» و وهم‌انگیز حاکم بر اثرش هدایت کند. همچنین اشاره به ارتباطات انسانی نافرجام و پوچی که اگرچه در «درباره الی»، به ضرب و زور فریادها و کشکمش و حتی زدوخورد فیزیکی زن و شوهرها نمایانده شده‌اند، اما در اثر فعلی با آرامش مرموز و قاعدتا ویرانگر فراخوانده‌شده از دنیای مجازی (فیس‌بوک)، قرار است تا به بیننده تاکید شود که در عین‌حال تعریف‌کننده نوع و شیوه شکل‌گیری روابط چنین بی‌هدف و بی‌هویتی در دنیای واقعی انسان‌ها و نامشخص‌بودن هویت آنها به‌شمار می‌رود... به‌عنوان نمونه‌ای نمادین، دست‌زدن‌های معنی‌دار شخصیت‌ها به نی‌های آویخته‌شده روی بند که به نظر می‌رسد شاید نمادی «فالیک» و مردانه هستند مشخصا در دونقطه از روایت داستان به شکلی گذرا به آنها اشاره می‌شود تا در ضمن یادآور شکوه از جدایی‌ها هم باشد!

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.