حمید نعمتالله، کارگردان فیلم «آرایش غلیظ»:
واهمهای از نقدها ندارم
فرانک آرتا
حمید نعمتالله در سینمای ایران پلهپله جلو آمده است. او با همراهی زوج هنری خود، هادی مقدمدوست، در این سالها توانسته جایگاه خوبی در سینما بهدست بیاورد. نعمتالله در اولین فیلم خود «بوتیک» توانست نظر منتقدان را جلب کند و در سال۱۳۸۲ سیمرغ بلورین بهترین فیلم جشنواره فیلم فجر را برای آن بهدست آورد. اما این آغاز کار بود. نعمتالله در فیلم بعدی خود «بیپولی»، همچون تجربه اولش در مقام نویسنده و کارگردان، بار دیگر جایگاه خود را در سینما تثبیت کرد. او در ادامه فعالیتهایش توانست با نوشتن متن سریال «وضعیتسفید» در عرصه تلویزیون هم، موفقیت کسب کند و مخاطبان زیادی را پای جعبهجادو بکشاند. او در آثارش طنزی نرم را وارد میکند که کارهایش را مورد توجه قرار داده است. مجموعه این آثار و دیگر فیلمهایی که او ساخته، باعث شده تا آرایش غلیظ در اکران تلاش کند تا خاطره خوب آثارش را تکرار کند؛ فیلمی که نهتنها نامش که پرداختن به موضوع قاچاق، آن را جذاب کرده است. در فرصتی که آرایشغلیظ با بازی حامد بهداد، طناز طباطبایی و حبیب رضایی در مرحله اکران بود، با او درباره این فیلم سخن گفتیم. به نظر میرسد
فیلمهایتان بیشتر مردانه است، یکجورهایی مثل فیلمهای مسعود کیمیایی. چرا؟ فکر میکنم علت اصلیاش این است که من مرد هستم و درباره مردان شناخت بهتر و بیشتری دارم و ناخودآگاه در تجزیهوتحلیلهایم بیشتر به مردان فکر میکنم. به همین دلیل خودبهخود در فیلمهایم مردان حضور پررنگتری دارند. اما این به آن معنی نیست اگر زنی در فیلمهایی که ساختهام حضور دارد کاملا نامربوط به دنیای زنان و غیرواقعی است. برای شناخت زنان در فیلم طبعا زحمت بیشتری میکشم. در «آرایش غلیظ» حامد بهداد یکی از بازیهای خوب را ایفا کرده است. با وجود اینکه بهاصطلاح دوز بازیهایش بالاست. چرا بهداد را انتخاب کردید؟ بههرحال هم حامد بهداد را دوست دارم و هم نقش فیلمم ایجاب میکرد که بازیگرش آدم جذابی باشد. چون قرار بود لادن (طناز طباطبایی) زود به او علاقهمند شود و دل بسپارد. مهمتر از اینها بازیگر این نقش باید هنرپیشه خوبی میبود. به نظرم همه این مشخصات در حامد بهداد وجود داشت. در این صورت میتوانستید از محمدرضا گلزار استفاده کنید. چون گلزار از یکی بهترین بازیهای خوب خود را در فیلم «بوتیک» کرده بود یا همینطور
بهرام رادان که در فیلم «بیپولی» انتخاب درستی بود... . نمیخواستم تیپ او خیلی مرفه و بالاشهری باشد. ضمن اینکه نقش، مسعودی پرجنبوجوش و پرحرف میطلبید. طبیعتا برای گفتن دیالوگهای زیاد، خود بازیگر هم باید پرتحرک و پر از ایده باشد. فکر کردم در این مورد حامد بهداد گزینه مناسبتری است. واهمه نداشتید که نقش پرجنبوجوش و همینطور بازیگری که سبک بازیاش خیلی پرحرکت و غلیظ است، بیش از اندازه نقش را فعال نشان بدهد تا جایی که بازیها اغراقآمیز شود؟ واهمه که نه! اما میدانستم اولین واکنشها همان واکنش دمدستی باشد که بگویند: حامد بهداد اوراکت (over Act) است و میدانستم در مورد حامد بهداد حتما با تفسیرهای تکراری و بستهبندی و حاضرآماده مواجه خواهم شد از طرف همانهایی که در مورد هرکس و هرچیز از نظرهای حاضرآماده استفاده میکنند و سالها طول میکشد که در مورد یک موضوع حرف تازهای بزنند. با جملاتی نظیر باز همان حامد بهداد همیشگی یا حامد بهداد که همواره اوراکت بازی میکند... گاهی افراد برای اینکه یک چیزی گفته باشند و خیلی سریع هم گفته باشند یک چیزی از توی ویترین لغات نقد برمیدارند و فوری یک
مطلبی را فراهم میکنند... این گروه از افراد همیشه همینطوری نقد مینویسند و ممکن است نظر برخی فیلمسازها را درباره استعدادهای یک بازیگر خوب عوض کنند. آنها خیلی راحت روی افراد لیبلهایی میچسبانند که این یکی تلخ است، آن یکی گرم است، آن یکی سرد است یا این یکی اوراکت است. طبیعی است افرادی که تحتتاثیر این لیبلزدنها قرار میگیرند دچار این واهمههایی که میگویید میشوند وگرنه به نظرم حامد بهداد و خیلی بازیگرهای دیگر که درگیر این لیبل حاضرآماده شدهاند استعدادهایی هستند که باید از آنها در اشکال متفاوت استفاده کرد و طبیعی است یکی از کارهای کارگردان کنترل بازیگر است. آیا دلیل این انتخاب سابقه همکاری نبود ضمن اینکه جنس بازیاش را میشناختید و احتیاج به سروکلهزدن با بازیگر نداشتید؟ البته. این هم هست. بههرحال ما سابقه همکاری داشتیم. حامد بهداد را سوای همه این حرفها دوستش دارم و وقتی قرار است دوماه با هم کار کنیم جدا از اینکه باید حرفهای باشیم، باید همدیگر را هم دوست داشته باشیم. بنابراین راحتتر با او کار کردم. اما سروکلهزدن بهمعنای خوبش درمورد همه بازیگرها وجود دارد. فیلم «بوتیک»
در زمان خودش، مسایل جامعه را بیان کرد. اینکه دختری عاشق ماشین پراید است و کلا دوست دارد شلوار لی بپوشد و... در فیلم «بیپولی» به مساله نداشتن پول بهگونهای دیگر نگاه کردید. اما در هر دوفیلم با آدمهای واقعی و حتی دوستداشتنی طرف بودیم. اما در مورد «آرایش غلیظ» باید گفت قریببهاتفاق آدمهای داستان اهل خلافند و همه سر هم کلاه میگذارند. ضمن اینکه سراغ آدمهای ویژه رفتید، البته نه به این معنی که اصلا وجود نداشته باشند، اما ملموس و دمدست نیستند. چرا؟ البته فکر میکنم فراوانی آنها از مقداری که شما گفتید بیشتر است! اما قبول دارم که در مقایسه با فیلم «بیپولی» شخصیتهای ویژهتری هستند و فراوانی آنها کمتر است. بههر حال همه اینها به این برمیگردد که میخواهید چه فیلمی بسازید. خب من دلم میخواست فیلم ویژه بسازم و باید از آدمهای ویژهتر اما واقعی استفاده میکردم. مایل بودم آدمهایی که کمتر دیده شده بودند دیده شوند. معرفی گونههای مختلف آدمها به تماشاچیان- حتی اگر از جنس خودشان نیز نباشند- یکی از کارهای سینماست. درست است. ولی چرا اینقدر تلخ؟ در فیلمهای قبلیتان این نگاه تلخ را
نداشتید؟ (سکوت میکند)... آیا این فیلم واکنش شما به جامعه پیرامونتان بود؟ چون حمید نعمتالله در فیلمهایش طنز و مفرحبودن را دنبال میکرد؟ بههرحال آدم اصلی این فیلم آدمی شرور بود. کارش در حوزههای مربوط به شرارت میگذشت؛ کلاهبرداری، دروغ، فریب و نامردی. اما مثلا فیلم «بیپولی» در حوزه خانواده بود... . سوال من هم همین است. چرا قهرمان فیلم اینگونه شد؟ چه شد که چنین شد؟ خب در این فیلم، این شخصیتها انتخاب من هستند و اینبار در حال تعریف یک داستان دیگر هستم. اما اینها جواب سوال نیست! دلیلش این است که داشتم یک داستان تازه میگفتم و حرف دیگری را میخواستم عنوان کنم. واقعا جواب من همین است. در این لانگشاتهایی که جمع مردانه، شوخیهای مردانه و کلا فضای درهموبرهم و شلخته را به تصویر کشیدید، ظاهرا تبدیل به امضای شما در فیلمهایتان شده است؟ علت علاقه شما به ترسیم چنین فضایی چیست؟ خب اجتماعات، چه مردانه و چه زنانه محل بروز کنشهای انسانی است. این نکته را هم بگویم من فیلمهایی هم ساختهام درباره اجتماعات زنانه. البته چون تلهفیلم بوده
انگار در روند فیلمسازی آدم نباید دیده شود. حتی یکی میگفت چرا شخصیتهای زن فیلمهای شما همه یکسانند اما متوجه شدم تلهفیلمها و سریالی که ساختهام را اصلا حساب نکرده! اما نکته قابل بحث این است که تصمیمات اصلی در این جمعها گرفته میشود و سرنوشت آدمهای فیلم در چنین جاهایی رقم میخورد. چرا؟ خیلی از تصمیمات در جمعها گرفته میشود. خیلی هم در خلوت و تنهایی... . هر دو مدل را در فیلمهای سینمایی و سریال و تلهفیلمهایی که ساختهام داشتهام. تعدد لوکیشنهای فیلم، باعث نشد که فیلم پرهزینه شود؟ اصلا تهیهکننده اعتراضی نداشت؟ چرا شد! فیلمنامه ما همین بود. با تهیهکننده در این مورد صحبت کردم. معدل برآورد هزینههای فیلم در مقایسه با دیگر فیلمها بیشتر شد. اما اینکه چرا پذیرفت و اعتراضی نکرد، باید از خودشان سوال کنید. اما خوشحالم که پذیرفت. اما به عقیده من علت اصلی این مساله به نوع شخصیت آقای سعدی، تهیهکننده فیلم، مربوط میشود. قبل از اینکه فیلمنامه را بهطور کامل مطالعه کنند، چون هنوز فیلمنامه تکمیل نشده بود، از ایشان پرسیدم که آماده هستید چنین فیلمی با چنین مختصاتی بسازیم؟
بهراحتی پاسخ دادند، بله و بعد هم به یکدیگر دست دادیم. ایشان به این دستدادن تا پایان کار متعهد بودند. بعدا هم که فیلمنامه تکمیل و آماده شد و با هزینههای فیلم مواجه شدند، شانه خالی نکردند. به آن دستی که با هم دادیم کاملا وفادار ماندند. شما قبل از همکاری با علیرضا برازنده بهعنوان فیلمبردار در این فیلم، با ایشان آشنایی داشتید؟ قبلا با او آشنایی نداشتم. ولی از اول میدانستم که میخواهم با فیلمبرداری جوان کار کنم. چون هنگام کارکردن با جوانها راحتتر هستم. کاری که میخواهم انجام بدهم لازم نیست خیلی برایشان توضیح بدهم. آنها هم آن کار را همانگونه که میخواهم انجام میدهند. در نهایت بعد از تحقیقات به علیرضا برازنده رسیدم. اما از حاصل کار تصویری و آنچه روی پرده افتاد خیلی راضی نیستم. چرا؟ چون تصویرها به اندازه کافی شفاف نیست. البته به کار آقای برازنده مربوط نمیشود. چون در اصل فیلم را به طریق 35 م.م فیلمبرداری کردیم. ولی در فرآیند تبدیل به دیجیتال دچار افت کیفی شد. اما از قابهای فیلم راضی هستم. شخصیت برقی (علی عمرانی) از کجا میآید؟ یادم نیست چطور برقی به
ذهنم رسید! اما حواسم بود و به این نکته توجه داشتم که این شخصیت مشکل فیزیولوژیک داشته باشد. بهطوری که در عالم حدس و گمان تماشاگر دور نباشد. مثلا مردم ما دیدهاند که کسانی اشیای فلزی به بدنشان میچسبد و... . منظورتان مردانی با تواناییهای شگفتانگیز است؟ بله. بنابراین در مورد برقی، تماشاگر هم میتوانست حدس بزند که چنین چیزی در عالم واقعیت ممکن است وجود داشته باشد. اما خب مشکلات اخلاقی هم داشت؟ بله دیگر! خب با این خصوصیاتش هم مردم آشنا هستند. آدمهای زیادی وجود دارد که با چنین موضوعاتی درگیر هستند و در رابطه با زنان مشکل دارند. خیلیها هم دوست ندارند که چنین مشکلاتی داشته باشند. اما چنین مشکلاتی وجود دارد. هومن (حبیب رضایی) هم ظاهرا جور دیگری با این مشکل دستوپنجه نرم میکرد؟ خب. هومن از همان ابتدا برنامهای در ذهنش بود که با لادن ارتباط داشته باشد به همین دلیل شوخیهای نامتعارف با لادن هم میکند. پیرمرد معتاد قلعه پرتقالیها هم که اصلا فانتزی بود! پیرمرد که فانتزی نیست! او شخصیتی واقعی دارد اما موادی که مصرف میکند مندرآوردی است و این
البته ارتباط با رشته تحصیلی پیرمرد هم دارد. نوشتن فیلمنامه چقدر طول کشید؟ سرجمع و اگر در محاسبهام اشتباه نکنم با کنارهمگذاشتن زمانهای ناپیوسته شاید حدود یکسال وقت صرف آن شد. به نظرم یکی از مشکلات فیلم پایان آن است. اصلا معلوم نیست که فیلم چه شد؟ پیرمرد که بر اثر افراط در مصرف مواد مرد. هومن که توسط مسعود به یک نقطه ترسناک و غریب فرستاده شد و خود مسعود (حامد بهداد) وقتی میبیند، برقی با او همکاری نمیکند، تصمیم میگیرد بار کالا را به چین برگرداند تا 70درصد از پول خود را پس بگیرد. در طول فیلم هم دیدیم، وقتی دوستش مجید میفهمد مسعود به او خیانت کرده است، تمام بار را آتش میزند. اما مسعود نمیداند بارش آتش گرفته! بنابراین با خیال واهی سوار هواپیما میشود تا به چین برود. آنوقت تکلیف لادن چه میشود؟ لادن هم سر کار است. او میخواهد به شیراز برود تا با مسعود عقد کند. اما او هم چیزی دستش را نمیگیرد. اما میخواهم یک چیزی در مورد مقوله پایان خدمتتان عرض کنم. پایان یک فیلم الزاما وقتی نیست که شخصیتها به وضعیتهای خیلی معین و معروفی برسند. پایان یک فیلم
میتواند نقطه تکمیل تاثیری باشد که شما میخواهید بر تماشاچی بگذارید. یعنی وقتی شما تاثیرتان را گذاشتهاید دیگر کار تمام شده است و آنجا میتواند نقطه پایان باشد. مثلا در فیلم چهارصد ضربه، عاقبت پسربچه فیلم چه میشود. در پلان انتهایی او به سمت دریا میرود و بعد به دوربین نزدیک میشود و فیلم تمام میشود. آیا پایان درست این است که تروفو نشان میداد او از سرما مرد یا اینکه یک جایی برای خواب و زندگی پیدا کرد؟ آنها هم میتوانند پایان محسوب شوند اما وقتی تروفو برنامهاش نگرانکردن آدمها نسبت به نوجوانان سرزمین خودش است وقتی به آن پلان دریا رسید کارش را انجام داده است و شما بهعنوان تماشاچی از خودتان میپرسید: عاقبت آنتوان چه خواهد شد؟ یعنی پایان فقط قبرستان یا بستر نیست. پایان وقتی است که شما تاثیرتان را گذاشتهاید. البته مقوله پایانبندی و زیباشناسی سینمایی باید لحاظ شود. اما اینکه نمیدانیم امشب آنتوان کجا خواهد خوابید به این معنی نیست که فیلم پایان ندارد. مایل بودم تماشاچی، عاطلباطلی مسعود و لادن را احساس کند و امیدوارم این اتفاق افتاده باشد و این کاری بود که میخواستم انجام دهم و هدف است که پایان را تشکیل
میدهد. اینکه الزاما مسعود و لادن با هم عروسی کنند یا بمیرند یا دستگیر شوند یا در قعر منجلاب بیفتند پایانهایی است که مناسب برای اهداف دیگر است. چرا اسم فیلم را «آرایش غلیظ» گذاشتید؟ اصولا فیلم اغراقآمیز و همهچیز در آن با غلظت است. بازیها، موسیقی، آدمها، وقایع و... در انتهای فیلم هم دختر آرایش غلیظ دارد. به همین دلیل سعی کردیم عنوان استعاری روی فیلم بگذاریم. البته مردم خودشان این مسایل را متوجه میشوند. به منتقدان محتوایی فیلم چه پاسخی میدهید که معتقدند فیلم ترویج استفاده از موادمخدر است؟ ببینید آنها ادعایی میکنند که استدلال درست و کافی برای آن ندارند. نهایت استدلال آنها این است که شما موادمخدر را نشان دادهاید. یعنی درواقع آنها میگویند: نمایش موجب ترویج میشود. این هم از نظر منطقی خودش یک ادعای دیگر است که احتیاج به استدلال دارد. این عزیزان منتقد باید این ادعا را اثبات کنند. بنده و خیلیهای دیگر معتقد نیستیم که نمایش محض یکچیز موجب ترویج آن میشود. ترویج ترکیبی است از نمایش و تحسین... یعنی شما یک چیزی را نشان میدهید و طوری نشان میدهید که تصویر آن تحسینآمیز
باشد. یعنی تماشاچی خوببودن آن را تحسین کند. اولا در مورد موادمخدر که بدی آن بر همگان معلوم است باید بگویم کسی نمیتواند از آن تصویر مثبتی بسازد و دوما که شما در فیلم تاثیر بد و زننده مواد را بر رفتار مسعود و بر عاقبت پیرمرد و هومن و تاثیر غیرمستقیم آن بر سرنوشت لادن را میبینید. در فیلم میبینید که مصرف مواد باعث چاقوخوردن مجید میشود. شما میبینید که پیرمرد چگونه بهخاطر مصرف مواد زندگی خود را باخته است. خب اینها تصویر مصرف مواد در عین تقبیح آن است. به نظرم آن گروه از منتقدان دستکم باید سعی کنند اگر ادعایی میکنند استدلالی هم برای آن داشته باشند. البته خودتان سابقه مطبوعاتی دارید و حتما با نقدکردن فیلم مشکلی ندارید؟ نه مشکلی ندارم و مشتاقانه نقدها را میخوانم. ولی فقط در نوشتههای معدودی از منتقدان میبینم که پشتوانه علمی و نظری وجود دارد. غالبا درباره «آرایش غلیظ» حرفهای بیاستدلال مطرح کردهاند و خیلی کم حرف محکم و مستدلی درباره آن شنیدهام. شما به سینمای کیمیایی علاقهمند هستید؟ اصلا این مساله هم به این موضوع که مدتی دستیار مسعود کیمیایی بودید، برنمیگردد؟ خب من
به فیلمهای آقای کیمیایی علاقه دارم. در زمان دستیاری هم از ایشان بسیار آموختم. اما نگاه من با ایشان فرق میکند. ولی به این معنا نیست که از ایشان چیزی یاد نگرفتهام. از طریق آقای کیمیایی با سینما آشناتر شدم، اما در نگاهم به سینما از ایشان تاثیر نگرفتم. فیلم بعدیتان درباره چیست؟ اخیرا همراه همسرم، خانم معصومه بیات، روی فیلمنامهای کار میکنیم. در این فیلم شخصیتهای زن پررنگترند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.