موزههای بیکودک، کودکان بیموزه
محمدهادی محمدی
موزههای بیکودک، کودکان بیموزه، سرنوشت جامعهای است که از شناخت گذشته و اکنون خود غافل مانده است. محمدرضا کارگر، مدیرکل موزههای کشور در جایی گفته است: همواره حفاظت اشیاء در موزه مطرح شده بدون آنکه نقش و کارکرد موزهها مورد توجه قرار گیرد. چنانچه اگر همه موزههای ایران تعطیل شود هیچ خللی در زندگی مردم وارد نمیشود اما اگر نانواییها 10دقیقه دیرتر پخت نان را شروع کنند معضلی جدی در زندگی مردم به وجود میآید. موزههای ما خالی از مخاطب است و اگر مخاطبی هم هست، رابطه آنها در موزه، رابطه دوگانه شیء و انسان است، نه رابطه چهارگانه کنش، دانش، شیء و انسان. اکنون و همین امروز به هر موزهای در سرتاسر ایران بروید، فضاهای خاموشی در برابر شما دهان باز کردهاند که انبوه اشیای درون ویترینها به انسان مینگرند. تعجب نکنید، زیرا در این موزهها اشیاء هستند که به انسان مینگرند نه انسان به آنها. منظور نقش کنشپذیر یا منفعل مخاطبان در این موزههاست. در این موزهها شیء یک بافته جدا از کنش است و چون اشیاء از کنش جدا هستند، از زمان خود نیز جدا و به زمان امروز پرتاب میشوند. بیگمان نقش موزهها در آموزش کودکان و بزرگسالان در
پیوند با هویت انسانی، تاریخی و اجتماعی بیهمانند است؛ پدیدهای که از سوی نهادهای دولتی و مدنی کمتر درک میشود. دیدن، یک امر آموزشپذیر است و مخاطبان موزههای ما از کودکی هیچ دوره و کارگاهی درباره حضور و نقش خود در موزهها ندیدهاند. کودکان ما نه جایی در موزههای همگانی دارند و نه خود صاحب موزهای هستند. نخستین موزه کودکان جهان، موزه بروکلین است که در سال1899 پایه گذاشته شده. پس از آن موزه بوستون در سال1913 راهاندازی شد. صدواندیسال از پایهگذاری نخستین موزه کودکان در جهان میگذرد، اما ما هنوز اندر خم یک کوچه ماندهایم. بیاغراق هیچ نهاد دولتی و مدنی در ایران نیست که اهمیت موضوع موزههای کودکان یا موزههای کودکمحور را درک کند. نه سازمان میراث فرهنگی، نه شهرداریها و نه بخش خصوصی بهدرستی به نقش آموزش اکتشافی موزهها و نقش تمدنساز موزههای کودکمحور آگاهی ندارند وگرنه جامعه ایران با چنین تاریخی که سرشار از روایت و میراث است، نباید در حوزه موزههای کودکی چنین وضعی میداشت. همسایه ما ترکیه برای کودکان موزه دارد، اما ما خودمان را به خواب زدهایم. یادمان باشد که بسیاری از موزههای برجسته کودکان در جهان،
برآیند مشارکت سرمایهگذاران خصوصی بوده است که از خود چنین نهادهایی را به یادگار گذاشتهاند. هزاران مدرسهساز در ایران بهدنبال مدرسهسازی هستند، اما یکی از آنها بهدنبال این نیست که برای ساخت و راهاندازی مادر همه مدرسهها یعنی موزه کودکی، پا پیش بگذارد. امروزه وجود موزههای کودکی در یک جامعه، شاخصی از توسعهیافتگی همهسویه و نشاندهنده توجه به فرهنگ کودکی است. چرا موزههای همکنشانه کودکی مادر همه مدرسههاست؟ در موزههای همکنشانه کودکی، کودکان و نوجوانان با کنشورزی در بافت مناسبات زیستی اشیاء و اسناد گذشته آن مناسبات را بازنمایی میکنند و میشناسند. هیچ یادگیریای اثرگذارتر از یادگیری موزهای برای کودکان نیست و چون بخشی از موزههای همکنشانه به اجرای نمایشهای مناسبتی شیء و کنش اختصاص دارند، بنابراین آموزش موزهای - نمایشی برترین جایگاه را در میان مخاطبان از جنبه یادگیری اکتشافی و حس هیجانی دارد. با همه این معلومها، باز ما موزه فرهنگ کودکی نداریم، جامعهای که دستکم سههزارسال نشانههای فرهنگ کودکی دارد و میتواند آن را به نمایش و کنش بگذارد، پس چرا پشت این در مانده و اینپاوآنپا میکند؟ علت چیست؟ باز
همهچیز به نقش دولت برمیگردد. موزهداری انگیزه و دانش و شناخت از مخاطب میخواهد، کارمندان دولت در هرکجا که هستند، با پایینترین نرخ بهرهوری کار میکنند. نه انگیزه دارند و نه در حوزه موزههای کودکی دانش و شناخت لازم را دارند. بنابراین راهاندازی یک موزه فرهنگ کودکی در ایرانی با دستکم 20میلیون مخاطب کودک و نوجوان بدون درنظرگرفتن خانوادههایشان به یک امر غیرممکن تبدیل شده است. سازمان میراث به این کار علاقه نشان میدهد، اما با تن رنجور و خسته از نگهداری دهها یا صدها موزه دیگر تاب کشیدن این یکی را ندارد. شهرداری تهران بهعنوان ابرشهر کشور، امکانات گستردهای برای مشارکت در راهاندازی موزه کودکی دارد، اما با اینکه تهران شهر دوستدار کودک شده است، معلوم نیست، چرا در بدنه و راس این نهاد، کار کودک چه در شورای شهر و چه در خود سازمان شهرداری جدی گرفته نمیشود. آموزشوپرورش که انبوه مخاطبان اینگونه موزهها را در اختیار دارد، زیربار کار خود که بیشتر ناکاری است تا کار، مانده است و دیگر نمیتواند به این امور توجه نشان دهد. بنابراین چون میان سازمانهای مدنی و دولت و شهرداری تعاملی وجود ندارد، حضور و نقش سازمانهایی
مانند میراث فرهنگی و شهرداری در حوزه توجه به فرهنگ کودکی محدود شده است، به روز و هفته کودکی. سازمان میراث و شهرداری برای اینکه بگویند کودکان تاجسر ما هستند، در این هفته کارهایی مانند نقاشی صورت کودکان و چند کار حاشیهای دیگر انجام میدهند که البته این کارها هم از شدت تکرار نخنما شده است تا پاییز سال دیگر. آیا زمان آن نرسیده است که در نقطهای یک جهش در جهت راهاندازی موزه فرهنگ کودکی در قواره ملی داشته باشیم؟ سخنم با نهادهای دولتی و مدنی، شهرداریها و اشخاص نیکوکار است!
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.