|

ترکه سیاه «داعش» بر سر نظام آموزشی عراق

«اجتماعی‌شدن سیاسی» فرآیندی است که به‌وسیله آن افراد در جامعه‌ای معین با نظام سیاسی آشنا می‌شوند و تا اندازه قابل‌توجهی ادراکشان از سیاست و واکنش‌‌هایشان نسبت به پدیده‌های سیاسی تعیین می‌شود. با این حال، تمایزی اساسی میان اجتماعی‌شدن آگاهانه و عمدی از یک‌سو و اجتماعی‌شدن ناآگاهانه و محیطی از سوی دیگر وجود دارد. تعریف محدود اجتماعی‌شدن سیاسی در کوشش‌های آشکار جوامع تحت زمامداری رژیم‌ها و گروه‌های توتالیتر (تمامیت‌خواه) برای القای ارزش‌های معین از طریق نظام آموزشی امری معمول بوده است. گروه «داعش» از سازوکار اجتماعی‌شدن سیاسی به‌خوبی آگاه است. این گروه با استفاده دقیق از رسانه‌های دیداری، شنیداری و مکتوب سعی دارد تا عقاید خود را به هوادارانش و کسانی که انگیزه لازم برای عضویت در آن گروه را دارند، القا کند. برای مثال، «داعش» از طریق ماهنامه خود که توسط گروه رسانه‌ای موسوم به «الحیاه» منتشر می‌شود، با تشدید جنگ ایدئولوژیک علیه هر آن کس که غیر از آنان می‌اندیشد و «دیگری» محسوب می‌شود، آورده است: «هیچ‌یک از عقاید از جمله بعثیسم، سکولاریسم، لیبرالیسم، دموکراسی یا هرچیز دیگری که در مغایرت با اصل توحید است، از نظر ما قابل‌پذیرش نیستند... . بر ماست که تلاش کنیم تا گزینه «آزادی انتخاب» را حذف کنیم تا مانع از هوی‌وهوس‌های مردم شویم... باید دانست که «داعش» در حمله به کمونیست‌های مرتد عضو واحد‌های دفاع مردمی و ‌پ‌ک‌ک درنگ نخواهد کرد و به مبارزات خود ادامه خواهد داد... به یاری خدا مرتدهای سکولار در هررنگ و لباسی خوار خواهند شد.» با این حال، نکته خطرناک‌تر توسل این گروه به «آموزش» از طریق مدارس به کودکان عراقی و سوری با هدف شست‌وشوی مغزی آنهاست. ماه سپتامبر گذشته مدارس شهر «موصل» نخستین منطقه تحت اشغال «داعش» در عراق به دستور نیروهای آن گروه از آموزش هنر، موسیقی، تاریخ، ادبیات و برگزاری کلاس‌های مذهبی درباره مسیحیت منع شدند. شبکه آمریکایی «سی‌بی‌اس» با انتشار گزارشی در این‌باره اشاره کرده بود که خانواده‌های عراقی تصمیم دارند تا فرزندانشان را در خانه‌ها نگه دارند و با استفاده از برگزاری «مدارس خانگی» به آنان آموزش دهند. «داعش» با آگاهی از این موضوع اعلام کرده بود آموزش مخفیانه «مجازات سنگینی» را برای مرتکبین به همراه خواهد داشت. این گروه همچنین با نصب پوسترهایی در مناطق اشغال‌شده با لحنی ستایش‌آمیز نوشته بود: «خبر خوبی داریم و آن تاسیس دیوان آموزش «داعش» توسط خلیفه است که با هدف محو جهالت، اشاعه علوم دینی و مقابله با تحصیلات فاسد پایه‌گذاری شده است.» «در بخش دیگری از این بیانیه که در عراق و سوریه منتشر شده آمده است: «از این پس خواندن سرودهایی با مضامین «ملی‌گرایانه» و «وطن‌دوستانه» ممنوع است. عکس‌ها باید از کتاب‌های درسی حذف شوند، به جای واژه «وطن» از «دولت اسلامی» و «سرحدات شام» استفاده شود، معادلات ریاضی که به نفع رباخواری، دموکراسی و انتخابات هستند باید حذف شوند، مسایل مربوط به «تئوری تکامل» داروین دیگر مطرح نشوند و تنها با قید این موضوع که همه قوانین فیزیک و شیمی آفریده پروردگار هستند اجازه تدریس آنها وجود دارد.» «داعش» نخستین گروهی نیست که درصدد القای اندیشه‌های تمامیت‌خواهانه خود از طریق نهاد «آموزش» به کودکان است. این امر پیش‌تر نیز در تاریخ سابقه داشته است. طالبان در دوره حکمرانی خود در افغانستان در کنار اعمال ممنوعیت برای تحصیل دختران، در کتاب‌های آموزشی پسران بخش‌هایی را گنجانده بودند که چگونگی کار با اسلحه کلاشنیکف و آموزش ریاضیات از طریق تفریق تعداد اعضای کشته‌شده گروه‌های رقیب را مطرح می‌کرد. پیش از تشکیل گروه طالبان، مدارس مذهبی پاکستان وظیفه تربیت نیروهای عضو آن گروه را در کودکی برعهده داشتند. برای مثال، در یکی از معادلات مطرح‌شده در کتاب‌های آموزشی مدارس آمده بود: «اگر از 10کافر پنج نفر آنان توسط یک مسلمان کشته شوند، پنج‌نفر دیگر باقی می‌مانند.» شست‌وشوی مغزی کودکان از طریق نهادهای آموزشی، منحصر به گروه‌های مذهبی نبوده است. نازی‌ها در آلمان در این امر سردمدار بوده‌اند. آدولف هیتلر «در دوسخنرانی خود در سال‌های۱۹۳۳ و ۱۹۳۷ درباره لزوم آموزش و تربیت جوانان نازی گفته بود: «هنگامی که یکی از مخالفان اعلام می‌کند من در کنار شما قرار نخواهم گرفت، من به آرامی می‌گویم فرزند شما هم‌اکنون به ما تعلق دارد. شما چه هستید؟ شما درمی‌گذرید اما فرزندان شما اکنون در اردوی جدید قرار دارند. در زمانی کوتاه آنها هیچ‌چیز دیگری را به جز در اجتماع جدید نخواهند شناخت. ما تزریق روح این اجتماع را از سنین بسیار پایین در جوانانمان وظیفه خود قرار داده‌ایم... در همین راستا، در مدارس آلمان نازی به کوکان یاد داده می‌شد در درجه نخست به دولت آنگونه که در پیشوا یعنی آدولف هیتلر تجسم یافته است، وفادار باشند. همه کتاب‌های درسی باید با ایدئولوژی نازی هماهنگ می‌بودند و حتی در کتاب‌های درسی ریاضی از مثال‌های «مناسب» استفاده می‌شد. الگوی مشابهی در شوروی وجود داشت: تمام کتاب‌های درسی و آموزشی باید از خط رسمی با فرآیندی که از کودکستان تا آموزش عالی استمرار می‌یافت، تبعیت می‌کردند. همان‌گونه که مثال‌های نقل‌شده توسط یکی از خبرنگاران پیشین «نیویورک‌تایمز» در مسکو نشان می‌دهد، مسایل ریاضی نیز آشکارا به‌منظور اجتماعی‌کردن مورد استفاده قرار می‌گرفتند: رفیق «یوری گاگارین» نخستین کیهان‌نورد یک شهروند شوروی بود. او ظرف ۱۰۸دقیقه به دور کره زمین پرواز کرد. نخستین پرواز به دور کره زمین چندساعت و چنددقیقه طول کشید؟ لنین نخستین یخ‌شکن اتمی جهان، در کشور ما ساخته شد. اگر بدانیم که ۸/۱ طول آن ۱۶مترو۷۵سانتیمتر و ۵/۱عرض آن پنج‌مترو۵۲سانتیمتر است، در آن صورت طول و عرض این یخ‌شکن چیست؟» اجتماعی‌کردن در شوروی از طریق سازمان پیشاهنگان جوان که تقریبا همه کودکان بین 9 تا 14سال عضو آن بودند، بیشتر تقویت می‌شد، اما عضویت در سازمان اصلی جوانان یعنی «کامسومول» گزینش محتاطانه‌تری بود و به معرفی یک‌عضو حزب کمونیست یا دوعضو «کامسومول» نیاز داشت. «کامسومول» یک کانال مهم گزینش برای عضویت در حزب کمونیست بود و اعضای آن تحت آموزش سیاسی مستقیم و آموزش‌های دیگر قرار می‌گرفتند. همچنین همه مردان در شوروی از طریق خدمت نظام وظیفه در معرض اجتماعی‌شدن قرار می‌گرفتند. شباهت‌هایی با فرآیند اجتماعی‌شدن در آلمان نازی دیده می‌شود. «ایوان ولگایز» در کتاب «اجتماعی‌کردن سیاسی در اروپای شرقی» یادآور می‌شود مسایل ریاضی اغلب به موضوعاتی مانند ساعت کار و اخلاق کار کمونیستی مربوط بودند و در تمام دولت‌های کمونیستی درس‌های جداگانه‌ای درباره ایدئولوژی وجود داشت. برای مثال، در سال1990 روزنامه‌ها گزارش دادند دانشجویانی که از کشورهای اروپای شرقی به کره‌شمالی بازمی‌گشتند و سقوط رژیم‌های کمونیستی و رهاکردن آن ایدئولوژی را دیده بودند، ملزم بودند به‌منظور تضمین قابلیت اطمینان ایدئولوژیک و وفاداری‌شان به رژیم «کیم ایل سونگ» یک دوره «بازآموزی» را بگذرانند. تاثیر آموزش ایدئولوژیک از سوی جریان‌های توتالیتر (چه دولت‌های مستقر و چه جنبش‌های سیاسی) شاید مخرب‌ترین وجه اقدامات آنان باشد چراکه اثرات آن دست‌کم تا یک نسل بعدی در ذهن کودکان که روزگاری بزرگ خواهند شد، باقی می‌ماند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.